November 26, 2019

վճարված է|paid

ԴԵԿՏԵՄԲԵՐ 6-7.2019




բացումը՝ դեկտեմբեր 6-ին, ժամը՝ 19:00
ՀԱՅ-ԱՐՏ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆ | Մաշտոցի 7ա

հանդիպում դեկտեմբեր 7-ին, ժամը՝ 17:00
ՖԵՄԳՐԱԴԱՐԱՆ|բաղրամյան 2, 3-րդ հարկ, բն. 6





ես՝ նեղ խորտակում՝ չլուծվող վայրի տարածության մեջ,

ապրել քաղաքում՝ համբուրվելու համար լիովին անհարմար։
քո ու իմ միջև սերը՝ իբրև տձև, հակահիգիենիկ ակտ,
որ թափվում է բարձրահարկ շենքերի նեղ պատուհաններից,
մինչդեռ փոքր հրաբուխները վազվզում են ոսկեգույն խոտերի մեջ։
մենք չափազանց թափթփված ենք սիրելու համար
ու անսահման հոգնած՝ էս խորը ու մութ գիշերով աբովյանից -
բաղրամյան մի ձև սեթևեթելու համար․
որովհետև էս քաղաքը այնքան, այնքան անհարմար է համբուրվելու համար։
սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս,
սերս՝ ժայռերի արանքում թաքնված հազվագյուտ միջատների շնչառության ձայն։
թող այնքան շատ չլինեմ, որ քարտեզներում հայտնված
նորահայտ ծառերը վառվեն հանկարծակի տապերից,
թող այնքան կոպիտ չլինեմ, որ մեր հպումից փոքր թփեր աճեն՝
պատրաստ չծաղկելու և չտարածվելու


opening, december 6, 19:00
Hay-Art Cultural Center | 7a mashtots street

meeting, december 7, 17:00
FEMLIBRARY | baghramyan 2, 3rd floor, 6th




i, a narrow  submergence, insoluble in the space of any terrain.
to live in the city – entirely inconvenient for kissing.
love between you and me as a misshapen, anti-hygienic act,
which spills from narrow windows of tall buildings
whilst small volcanoes run around through gilded grass.
we are much too  messy for loving
and tired beyond bounds in this abysmal and dark night
to somehow vogue from abovyan to baghramyan -
because this city is so, so  inconvenient for kissing.
beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, 
beloved - the breathing sound of rare insects hidden between cliffs․
may i not be so much so that trees newly appearing on maps burn from sudden heat,
may i not be so harsh so that small shrubs grow from our touch,
ready not to bloom, not to spread

May 26, 2019

Chère L

-->
Il n’y a pas de fin dans ce livre. Ne cherche plus ma chère.
Il faut commencer de la dernière page. Attendre un petit peu que la tristesse et  l’ennui passent. Il faut tout lire à travers la tasse de café posée sur la petite commode, près de mon lit, pendant que Fairuz chante.
Je ne résisterai plus pour longtemps. La vie ne me suffit plus, elle ne peut plus me retenir, me saisir. Les années filent et je demeure silencieuse.
Je disparais au fil des jours.
Personne n’aperçoit cette disparition pénible et écrasante.

J’aurais dû tout laisser et quitter cette terre, où je n’arrive pas à poser les pieds à tes côtés. 
Cette terre devient de plus en plus difficile à retenir dans mes entrailles. Cette terre anéantit l’amour que je garde pour toi, et qui ne laisse pas la place à une autre.
Je suis seule, pourtant mon inbox risque d'éclater sous la lourdeur de 1230 lettres non-ouvertes. J’ouvre mon compte et ne réussit pas à les effacer.  
Je n’ai plus envie de communiquer.
Je suis épuisée. Je cède.
Pourtant je me réveille chaque matin, je sors du lit, lave mon visage, m’habille proprement, sors dans la rue, souris aux passants, rencontre les gens qui me posent beaucoup de questions et auxquelles ils répondent aussitôt.
J’écris cette lettre et la fatigue me saisit en plein milieu. J’arrête un peu. Je regarde ces arbres autour de moi, dans ce jardin familier et silencieux.
Je n’ai plus envie… depuis longtemps.
J’enlève mes sandales et marche pieds nus dans la terre encore humide. Les petits cailloux me font mal, agressent la chair enfouie dans cette multitude de désespoir.

Le seul bonheur est que je ne veux plus, je ne désire plus.
Les livres empilés restent à côté de mon lit. Je pose des fois un regard tendre sur eux à mon réveil. Ils ne correspondent plus à ma réalité et je n’ai plus le courage d’écrire le mien.
Aliénée dans ma propre chambre, j’allume une cigarette et observe tranquillement cette fumée se faufiler dans ce vide surpeuplé de toutes ces idées qui blessent.
Je ne dis plus rien, je ne me plains plus. Je suspends…
Je suis épuisée d’être courageuse. Je ne sais plus combien de temps je peux tenir encore, avant de sombrer dans la folie.
J’ai gardé quelques lettres dans mon tiroir. J’y retournerai de temps en temps pour les lire et me rassurer que tout était réel, que notre rencontre a eu lieu.  
Toutes ces histoires restent dans mon corps et vieillissent dans les plis de ma chair qui elle, relâche doucement avec l’âge.
Je transmets les écrits dans le keofteh que je pétris vigoureusement avec mes mains furieuses. Les pages blanches ne suffisent plus pour révéler toutes les émotions. La viande hachée crue que je serre fort entre mes doigts, dans ce bol en métal, devient le témoin de toute cette angoisse et rage qui débordent silencieusement. Des larmes explosives que je laisse couler dans le bulghur pour la rendre toute molle et facile à digérer.

Je n’ai plus de tes nouvelles depuis plusieurs mois, peut-être même des années.
Tes lettres, je commence à les imaginer, à me les écrire pour réconforter mon âme qui n’a plus envie de rien.
Je ne sais plus si tu existes vraiment, si tu existes en moi ou dans l’autre qui n’existe pas, qui parle à peine, qui a perdu la voix, qui aurait pu mais n’a pas pu ou voulu.

J’embrasse tendrement tes yeux et respire follement l’odeur de la douce sueur derrière ton cou.


B.

December 13, 2018

QY happening №XI

DECEMBER  21- 23.12.2018






As political changes take shape – or seemingly take shape - here and elsewhere, many claim that women - often regarded a “neglected” segment of society, a “group” in need of “empowerment,” and so on - should be given positions of governance. These claims are framed as feminist, situating feminism as a project of gaining access to institutional power. Can government (a site of power) (ever) be the site of feminist intervention – as a process of diffusion and multiplicity or does feminism from here on out need to be, inherently, a rejection of institutional power?

Queering understandings of feminist power – as incessantly antagonistic – can offer narratives of feminist empowerment that destabilize and undo understandings of power as institutional. What emerges from this queering are spaces of feminist and/or queer antagonism to institutions that constitute another kind of politics – a politics that cannot exist in any conjunction or in collaboration with governance.

The 2018 Queering Yerevan Happening, to take place December 21-23, 2018, may include interventions, discussions, and talks surrounding these sets of que(e)ries.





ՏԵՂԻ ՈւՆԵՆԱԼԻՔ №XI


ԴԵԿՏԵՄԲԵՐ 21- 23.12.2018





Այստեղ և այլուր քաղաքական փոփոխությունների (առերևույթ) ձևավորման հետ մեկտեղ, շատերը հայտարարում են, որ կանայք, ովքեր շատ հաճախ դիտարկվում են որպես հասարակության «անտեսված» կամ «զորեղացման» կարիք ունեցող «հատված», պետք է իշխանական համակարգում դիրք ստանան: Այս պնդումները ձևակերպվում են իբրև ֆեմինիստական՝ ֆեմինիզմը ներկայացնելով որպես ինստիտուցիոնալ իշխանություն մուտք գործելու ծրագիր: Սակայն, կարո՞ղ է արդյոք կառավարությունը (իշխանական տիրույթ) (երբևէ) դառնալ ֆեմինիստական միջամտության՝ ներտարածման և բազմազանության շարժընթացի տարածք, թե՞ ֆեմինիզմն այսուհետ իր էությամբ պետք է լինի ինստիտուցիոնալ իշխանության մերժում: 

Ֆեմինիստական՝ մշտապես անտագոնիստական ուժի ընկալումների տարօրինակումները կարող են ի հայտ բերել ֆեմինիստական զորեղացման այնպիսի պատումներ, որ ապակայունացնում և hետարկում են իշխանության՝ ինստիտուցիոնալ ընկալումները: Այս տարօրինակումներից երևան են գալիս ինստիտուտներին հակադրվող ֆեմինիստական և/կամ տարօրինակ(ված) տարածքներ, որ ձևավորում են այլ տեսակի քաղաքականություն. քաղաքականություն, որը չի կարող գոյություն ունենալ իշխանական համակարգի հետ համատեղ կամ դրա հետ գործակցելով: 

2018թ.-ի դեկտեմբերի 21-23-ը ՏԵ-ղի ունենալիքը ներառում է այս տարհարցարկումների շուրջ քննարկումներ և ինտերվենցիաներ:












October 8, 2018

Քոմբահի գետ կոլեկտիվի հայտարարությունը

Մենք Սև ֆեմինիստների կոլեկտիվ ենք, որն իր գործունեությունը սկսել է 1974 թվականից։[1]  Այս [երեք տարիների] ընթացքում մենք զբաղված ենք եղել մեր քաղաքականությունը սահմանելու և հստակեցնելու գործընթացով։ Միևնույն ժամանակ քաղաքական գործունեություն ենք ծավալել խմբի շրջանակներում և համագործակցել այլ առաջադեմ կազմակերպությունների ու շարժումների հետ։ Ներկայումս ակտիվորեն պայքարում ենք ռասայական, սեռական, հետերոսեռական և դասակարգային ճնշումների դեմ, և հաշվի առնելով այն փաստը, որ ճնշման համակարգերը փոխկապակցված են՝ մեր առջև խնդիր ենք դրել զարգացնել միահավաք (ինտեգրված) վերլուծություն ու պրակտիկա։ Այս ճնշումների համադրությունը ստեղծում է մեր կյանքի պայմանները։ Լինելով Սև կին՝ Սև ֆեմինիզմը տեսնում ենք որպես քաղաքական տրամաբանական շարժում՝ պայքարելու ընդդեմ այն բազում և միաժամանակյա ճնշումների, որոնց հետ բախվում են բոլոր գունամաշկ կանայք։

Ստորև քննարկելու ենք հետևյալ չորս կետերը․ 1) ժամանակակից Սև ֆեմինիզմի ծնունդը, 2) այն, ինչին հավատում ենք, այսինքն` մեր քաղաքականության կոնկրետ տիրույթը, 3) Սև ֆեմինիստներին համախմբելու խնդիրը և մեր կոլեկտիվի հակիրճ պատմությունը, 4) Սև ֆեմինիստական խնդիրներն ու պրակտիկան։

1. Ժամանակակից Սև Ֆեմինիզմի ծնունդը

Նախքան Սև ֆեմինիզմի վերջին զարգացումներին անդրադառնալը, ցանկանում ենք հաստատել, որ մեր սկիզբը տեսնում ենք աֆրոամերիկացի կանանց՝ գոյատևման ու ազատագրման համար մղած կենաց-մահու պայքարի պատմական իրականության մեջ։ Ամերիկյան քաղաքական համակարգի (սպիտակ արական իշխանության) հանդեպ Սև կանանց ծայրահեղ բացասական վերաբերմունքը միշտ պայմանավորված է եղել նրանով, որ մենք անդամակցել ենք երկու ճնշված ռասայական ու սեռական կաստաների։ Ինչպես Անջելա Դեյվիսն է մատնանշում իր «Մտորումներ ստրուկների համայնքում Սև կնոջ դերի շուրջ» հոդվածում, Սև կանայք միշտ էլ մարմնավորել են (նույնիսկ եթե միայն ֆիզիկական դրսևորմամբ) սպիտակ արական իշխանության հակառակորդի դիրքորոշումը, և թե՛ կտրուկ, թե՛ աննկատ եղանակներով ակտիվորեն դիմադրել են, որպեսզի այն չասպատակի իրենց և իրենց համայնքները։ Միշտ էլ եղել են Սև կին ակտիվիստներ, ոմանք՝ հայտնի, ինչպես, օրինակ՝ Սոջերներ Թրութը, Հարիեթ Թաբմանը, Ֆրանսիս Է․ Ու․ Հարփերը, Այդա Բ․ Ուելզ Բարնեթը և Մերի Չրչ Թերելը, իսկ շատ շատերն էլ՝ անհայտ, որոնք կիսել են այն գիտակցությունը, որ իրենց սեռական ինքնությունը միակցված է ռասայական ինքնությանը, և որ այս բարդ ինքնությունն իրենց ամբողջ կյանքի իրավիճակն ու քաղաքական պայքարի կիզակետը դարձնում է յուրահատուկ։ Ժամանակակից Սև ֆեմինիզմն անթիվ սերունդների կրած անձնական զոհողությունների, պայքարատենչության և մեր մայրերի ու քույրերի կողմից արված աշխատանքի արդյունքն է։

Սև ֆեմինիզմն առավել ակնհայտորեն թափ հավաքեց 1960-ականների վերջին, երբ սկսվեց ամերիկացի կանանց շարժման երկրորդ ալիքը։ Սև, Երրորդ աշխարհի և աշխատավոր կանայք ամենասկզբից էլ մասնակցել են ֆեմինիստական շարժմանը, սակայն արտաքին հետադիմական ուժերը, ինչպես նաև հենց շարժման մեջ առկա էլիտիզմն ու ռասիզմը քողարկել են մեր մասնակցությունը։ 1973 թվականին Սև ֆեմինիստները, որոնք գլխավորապես բնակվում էին Նյու Յորքում, առանձին Սև ֆեմինիստական խումբ ձևավորելու անհրաժեշտություն զգացին։ Այդ խումբը Սև ազգային ֆեմինիստական կազմակերպությունն էր։

Սև ֆեմինիստական քաղաքականությունները նաև ակնհայտորեն կապված են Սև ազատագրական՝ մասնավորապես 1960-ականների և 1970-ականների շարժումների հետ։ Մեզնից շատերն ակտիվորեն մասնակցել են այդ շարժումներին (Քաղաքացիական իրավունքներ, Սև ազգայնականություն, Սև հովազներ) և մեր ողջ կյանքը մեծապես ազդվել և փոխվել է դրանց գաղափարախոսություններից, նպատակներից և մարտավարություններից։ Այս ազատագրական շարժումներում մեր փորձառությունն ու հուսախաբությունը, ինչպես նաև սպիտակ տղամարդկանց ձախ շարժման ծայրամասում հայտնվելը հանգեցրեց մի քաղաքականության, որը հակառասիստական էր (ի տարբերություն սպիտակ կանանց քաղաքականությունների) և հակասեքսիստական (ի տարբերություն Սև և սպիտակ տղամարդկանց քաղաքականությունների)։

Անհերքելի է, որ Սև ֆեմինիզմի ծագումն ուներ նաև անձնական պատճառներ, այն է՝ քաղաքական գիտակցությունը, որ բխում է անհատական Սև կանանց կյանքի անձնական փորձառություններից։ Սեռական ճնշումը Սև ֆեմինիստների, ինչպես նաև շատ այլ՝ իրենց ֆեմինիստ չհամարող Սև կանանց, առօրյա կյանքի անբաժան մասն է։ Երեխա ժամանակ մենք գիտակցում էինք, որ տարբերվում ենք տղաներից և որ մեզ այլ կերպ են վերաբերվում։ Օրինակ՝ մեզ կարգադրում էին լռել՝ «օրիորդին վայել» և, միևնույն ժամանակ, սպիտակների աչքում ավելի քիչ առարկելի երևալու համար։ Երբ մեծացանք, սկսեցինք գիտակցել տղամարդկանց կողմից ֆիզիկական ու սեռական բռնության վտանգը։ Այնուամենայնիվ, մենք ոչ մի կերպ չէինք կարողանում հղացականացնել այն, ինչ մեզ համար այդքան ակնհայտ էր, այն, ինչ իրոք տեղի էր ունենում։

Սև ֆեմինիստները հաճախ խոսում են խելագարության զգացումի մասին, որն ունենում են նախքան գիտակցելը, թե ինչ է սեռական քաղաքականությունը, հայրիշխանությունը և, որ ամենակարևորն է, ֆեմինիզմը, այսինքն, այն քաղաքական վերլուծությունն ու պրակտիկան, որը մենք՝ ֆեմինիստներս օգտագործում ենք մեր հանդեպ գործադրվող ճնշման դեմ պայքարելու համար։ Առօրյա կյանքում տեղ գտած ռասայական քաղաքականությունը և հենց ռասիզմը շատ Սև կանանց թույլ չեն տվել և չեն տալիս ավելի խորությամբ ուսումնասիրել իրենց սեփական փորձառությունները և այդ գիտակցության վրա կառուցել քաղաքականություն, որը կփոխի մեր կյանքը և անխուսափելիորեն վերջ կդնի մեր նկատմամբ գործադրվող ճնշմանը։ Մեր զարգացումը անպայման պետք է նաև կապված լինի Սևերի քաղաքական և տնտեսական ժամանակակից դիրքորոշումների հետ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո եկած Սև երիտասարդ սերունդն առաջինն էր, որին հնարավորություն տրվեց նվազագույն կերպով մասնակցություն ունենալ այն որոշ կրթական ու աշխատանքային ոլորտներում, որոնք նախկինում ամբողջովին անհասանելի էին Սևերին։ Թեպետ մենք տնտեսապես գտնվում ենք ամերիկյան կապիտալիստական տնտեսության ամենաստորին մասում, կրթության ոլորտում և աշխատաշուկայում տիրող նմուշականության (tokenism) շնորհիվ մեզնից որոշներին հաջողվել է ձեռք բերել որոշ գործիքներ, ինչը մեզ թույլ է տվել ավելի արդյունավետ պայքարել մեր նկատմամբ կիրառվող ճնշման դեմ։

Ի սկզբանե մեզ համախմբողը հակառասիստական և հակասեքսիստական դիրքորոշումն էր։ Քաղաքականապես զարգանալով՝ սկսեցինք նաև անդրադառնալ հետերոսեքսիզմին և կապիտալիզմի ներքո տիրող տնտեսական ճնշմանը։

2. Ինչին ենք մենք հավատում

Մեր քաղաքականությունը ծնվեց այն համոզմունքից, որ Սև կանայք էապես արժեքավոր են և մեր ազատագրումը չպետք է հավելում լինի, քանի որ մենք որպես մարդ ևս ունենք ինքնավարության կարիք։ Սա այնքան ակնհայտ է, որ կարող է պարզամիտ հնչել, սակայն փաստ է, որ ոչ մի առերևույթ առաջադիմական շարժում մեր դեմ կիրառվող ճնշումը երբևէ առաջնահերթություն չի համարել կամ լրջորեն չի աշխատել այն վերացնելու համար։ Սև կանանց հասցեին հնչեցված նվաստացուցիչ կարծրատիպերի լոկ թվարկումը (մեմմի, մայրիշխան, Սափֆայեր, պոռնիկ, բուլդագր), մեր նկատմամբ գործադրվող դաժան և հաճախ սպանամետ վերաբերմունքի արձանագրումը ցույց են տալիս, թե արևմտյան կիսագնդում ստրկության չորս դարերի ընթացքում որքան քիչ է արժեվորվել մեր կյանքը։ Մենք գիտակցում ենք, որ միայն մենք կարող ենք հետևողականորեն պայքարել մեր ազատագրման համար։ Մեր քաղաքականությունը բխում է ինքներս մեր, մեր քույրերի և մեր համայնքի նկատմամբ տածած առողջ սիրուց, ինչը թույլ է տալիս շարունակել մեր պայքարն ու աշխատանքը։

Մեր նկատմամբ ճնշման վրա այս կենտրոնացումը մարմնավորված է ինքնության քաղաքականության հղացքում։ Մենք հավատում ենք, որ ամենախորը և հնարավորինս ամենաարմատական քաղաքականությունն ուղղակիորեն բխում է մեր իսկ ինքնությունից, ի հակադրություն այն քաղաքականության, որն աշխատում է վերջ դնել ուրիշի նկատմամբ ճնշմանը։ Սև կանանց դեպքում սա հատկապես խորշելի, վտանգավոր, սարսափեցնող ու հետևաբար հեղափոխական գաղափար է, քանի որ՝ դիտարկելով նախորդ բոլոր քաղաքական շարժումները, ակնհայտ է դառնում, որ ցանկացած ոք շատ ավելի արժանի է ազատագրման, քան մենք։

Մենք մերժում ենք պատվանդանները, թագուհությունը և տաս քայլ հետ մնալը։ Բավական կլինի ընկալվել որպես մարդ, հավասար մարդ։

Մենք հավատում ենք, որ հայրիշխանության ներքո սեռական քաղաքականությունը Սև կանանց կյանքում նույնքան համատարած է, որքան դասակարգային և ռասայական քաղաքականությունները։ Հաճախ դժվարանում ենք դասակարգային և ռասայական ճնշումները տարանջատել սեռականից, քանզի շատ անգամ դրանք միաժամանակ են տեղի ունենում։ Գիտենք նաև, որ գոյություն ունի ռասայա-սեռական ճնշում ասված բանը, որը ոչ ամբողջովին ռասայական է, ոչ էլ սեռական, ինչպես օրինակ՝ սպիտակ տղամարդկանց կողմից Սև կանանց բռնաբարության պատմությունը՝ որպես քաղաքական ճնշման զենք։

Թեպետ ֆեմինիստներ և լեսբիներ ենք, մենք կանգնած ենք առաջադեմ Սև տղամարդկանց կողքին և կողմնակից չենք այն մասնատմանը, որ պահանջում են անջատողական (separatist) սպիտակ կանայք։ Մեր Սև լինելը պահանջում է համախմբված լինել ռասայի խնդրի շուրջ՝ մի բան, որի կարիքը սպիտակ կանայք չունեն, եթե իհարկե չեն համախմբվում սպիտակ տղամարդկանց հետ որպես ռասայական ճնշողներ։ Սև տղամարդկանց հետ մենք պայքարում ենք ռասիզմի դեմ, միևնույն ժամանակ պայքարելով նրանց սեքսիզմի դեմ։

Մենք գիտակցում ենք, որ ճնշվածների ազատագրման համար անհրաժեշտ է ինչպես կապիտալիզմի և իմպերիալիզմի քաղաքատնտեսական համակարգերի, այնպես էլ հայրիշխանության ոչնչացումը։ Մենք սոցիալիստներ ենք, քանի որ հավատում ենք, որ աշխատանքը պետք է կազմակերպվի հօգուտ այն մարդկանց կոլեկտիվ շահի, որոնք անում են այդ աշխատանքը և ստեղծում արտադրանք, այլ ոչ թե հանուն տերերի շահի։ Նյութական ռեսուրսները պետք է հավասարապես բաշխված լինեն ստեղծողների միջև։ Այնուամենայնիվ, մենք վստահ չենք, թե սոցիալիստական հեղափոխությունը կապահովի մեր ազատագրումը, եթե այն նաև ֆեմինիստական և հակառասիստական հեղափոխություն չէ։ Մենք հանգել ենք այն եզրակացության, որ անհրաժեշտ է ստեղծել դասակարգային փոխհարաբերությունների այնպիսի հասկացողություն, որը հաշվի կառնի Սև կանանց դասակարգային դիրքը, որոնք սովորաբար մարգինալ են աշխատուժում, թեպետ այժմ մեզնից որոշները ժամանակավորապես կրկնակի ցանկալի են գրասենյակային և մասնագիտական ոլորտներում։ Մենք պետք է արտահայտենք այն անձանց իրական դասակարգային վիճակը, որոնք պարզապես անռասա, անսեռ աշխատողներ չեն, այլ որոնց համար ռասայական և սեռական ճնշումները որոշիչ գործոններ են իրենց աշխատանքային/տնտեսական կյանքում։ Թեպետ մենք համակարծիք ենք Մարքսի տեսության հետ, որը վերաբերում էր նրա կողմից վերլուծվող շատ կոնկրետ տնտեսական հարաբերություններին, մենք գիտենք, որ այդ վերլուծությունը պետք է ընդլայնվի, որպեսզի մենք՝ որպես Սև կանայք, կարողանանք հասկանալ մեր կոնկրետ տնտեսական իրավիճակը։

Քաղաքական ներդրումը, որ կարծում ենք արել ենք, «անձնականը քաղաքական է» ֆեմինիստական սկզբունքի ընդլայնումն է։ Ինքնագիտակցության բարձրացմանն ուղղված հանդիպումներին, օրինակ, մեզ հաջողվել է սպիտակ կանանց բացահայտածից անդին անցնել, քանի որ մենք առնչվում ենք ինչպես ռասայի և դասակարգի, այնպես էլ սեռի խնդիրների հետ։ Մեր փորձառության մասին մեր լեզվով՝ Սև կանանց ոճով խոսելու/վկայություն տալու մեջ նույնիսկ գոյություն ունի հնչերանգ, որը թե՛ մշակութային է, թե՛ քաղաքական։ Անհրաժեշտությունից դրդված մենք հսկայական ջանք ենք գործադրել՝ մեր նկատմամբ կիրառված բռնության մշակութային և փորձառական բնույթը հասկանալու համար, քանի որ մինչ օրս այն չի ուսումնասիրվել։ Առ այսօր ոչ ոք չի ուսումնասիրել Սև կանանց կյանքի բազմաշերտ հյուսվածքը։ Այդպիսի մի բացահայտում/հղացականացում տեղի ունեցավ մեր հանդիպումներից մեկի ժամանակ, երբ քննարկում էինք, թե ինչպես են մեր ավելի վաղ մտավորական հետաքրքրությունները քննադատվել մեր հավասարակիցների՝ հատկապես Սև տղամարդկանց կողմից։ Մենք հայտնաբերեցինք, որ բոլորս «խելացի» լինելու պատճառով նաև համարվում էինք «տգեղ»՝ «խելացի-տգեղ»։ «Խելացի-տգեղ»-ը բյուրեղացնում էր այն ձևը,  որով մեզնից շատերը ստիպված են եղել զարգացնել մեր միտքը՝ մեր «հասարակական» կյանքի հաշվին։ Սև և սպիտակ համայնքներում Սև կին մտավորականներին ուղղված պատժամիջոցները համեմատաբար շատ ավելի շատ են, քան սպիտակ կանանց ուղղվածները, հատկապես այն սպիտակ կանանց, որոնք պատկանում են միջին կամ վերին կրթված խավին։

Ինչպես արդեն նշեցինք, մենք մերժում ենք լեսբիական անջատողական դիրքը, քանի որ այն մեզ համար արդյունավետ քաղաքական վերլուծություն կամ մարտավարություն չէ։ Այն դուրս է թողնում չափազանց շատ մարդկանց՝ Սև տղամարդկանց, կանանց ու երեխաներին։ Մենք խորապես քննադատում ենք, թե տղամարդկանց ինչ են վարժեցնում անել այս հասարակության մեջ. թե նրանք ինչին են աջակցում, ինչպես են գործում և ինչպես են ճնշում։ Սակայն մենք չունենք այն թյուր կարծիքը, թե նրանց արականությամբ՝ նրանց կենսաբանական սեռով է պայմանավորված նրանց ինչպիսին լինելը։ Որպես Սև կանայք համարում ենք, որ ցանկացած տիպի կենսաբանական դետերմինիզմ շատ վտանգավոր և հետադիմական հիմք է քաղաքականություն կառուցելու համար։ Մենք պետք է նաև հարցադրենք, թե արդյո՞ք լեսբիական անջատողականությունը բավարար ու առաջադեմ քաղաքական մոտեցում և մարտավարություն է նրանց համար, ովքեր կիրառում են այն, քանզի այն միայն ճանաչում է կանանց սեռական ճնշումը՝ ժխտելով դասի և ռասայի խնդիրները։

3) Սև ֆեմինիստներին համախմբելու խնդիրը

Սև ֆեմինիստական կոլեկտիվ լինելու տարիներին մենք ունեցել ենք թե՛ հաջողություններ, և թե՛ բացթողումներ, թե՛ ուրախություններ, և թե՛ ցավեր, թե՛ հաղթանակներ, և թե՛ ձախողումներ։ Մենք հասկացել ենք, որ շատ դժվար է համախմբվել Սև ֆեմինիստական հարցերի շուրջ, երբեմն նույնիսկ դժվար է հայտարարել, որ Սև ֆեմինիստներ ենք։ Մենք փորձել ենք հասկանալ դժվարությունների պատճառը, հատկապես երբ սպիտակ կանանց շարժումը շարունակում է ամուր մնալ և աճել տարբեր ուղղություններով։ Այս մասում կքննարկենք համախմբման ընդհանուր խնդիրներից մի քանիսը և կխոսենք ավելի կոնկրետ մեր կոլեկտիվի համախմբման փուլերի մասին։

Մեր քաղաքական գործունեության հիմնական դժվարությունն այն է, որ մենք փորձում ենք ճնշման դեմ պայքարել ոչ միայն մեկ կամ նույնիսկ երկու ճակատով, այլ փորձում ենք պայքարել ճնշումների մի ամբողջ շարանի դեմ։ Մենք ոչ միայն չունենք ռասայական, սեռական, հետերոսեռական կամ դասակարգային արտոնություններ, որոնց կարող ենք ապավինել, այլև մեզ հասանելի չեն այն նվազագույն ռեսուրսներն ու իշխանությունը, որ ունեն այլ արտոնյալ խմբերը։ Երբեք չպետք է թերագնահատել Սև կին լինելու հոգեբանական գինը և դրանից բխող դժվարությունները, որոնք ծառանում են քաղաքական գիտակցության հասնելու և քաղաքական աշխատանք կատարելու ճանապարհին։ Այս հասարակության մեջ Սև կանանց հոգեկերտվածքին շատ քիչ կարևորություն է տրվում, ինչը թե՛ ռասիզմի, թե՛ սեքսիզմի արդյունք է։

Ինչպես խմբի նախկին անդամներից մեկն էր ասել. «Մենք բոլորս վնասված ենք զուտ այն պատճառով, որ Սև կին ենք»։ Մենք հոգեբանապես և բոլոր այլ առումներով ունեզրկված ենք, սակայն զգում ենք բոլոր Սև կանանց վիճակը փոխելու անհրաժեշտությունը։ «Սև ֆեմինիստի քույրության փնտրտուքը» գրքում Միշել Ուոլասը գալիս է հետևյալ եզրահանգման․

Մենք գոյատևում ենք որպես կանայք, որ Սև են ու ֆեմինիստ՝ ամեն մեկս մեկուսի, աշխատելով ինքնուրույն, քանի որ այս հասարակության մեջ դեռևս չկա մի միջավայր, որը գոնե մի փոքր մոտ կլինի մեր պայքարին, որովհետև լինելով ներքևում մենք ստիպված ենք անել մի բան, որը ոչ ոք դեռ չի արել՝  պայքարել աշխարհի դեմ։ [2]

Ուոլասը թեպետ հոռետեսորեն, բայց իրատեսորեն է գնահատում Սև կանանց դրությունը, մասնավորապես երբ խոսում է մեր գրեթե դասական դարձած մեկուսացման մասին։ Այնուամենայնիվ, մենք կարող ենք մեր ամենաստորին դիրքում լինելն օգտագործել՝ հստակ թռիչք կատարելու համար դեպի հեղափոխական գործունեություն։ Սև կանանց ազատությունը կնշանակի ազատություն բոլորի համար, քանի որ մեր ազատությունը պահանջում է ճնշման բոլոր համակարգերի ոչնչացումը։

Բայց Սևերի մեծամասնության համար ֆեմինիզմը սպառնալիք է, քանի որ այն կասկածի տակ է առնում մեր գոյության մասին եղած ամենահիմնական ենթադրությունները, օրինակ՝ որ սեռը պետք է պայմանավորի ուժային հարաբերությունները։ Ահա թե ինչպես են տղամարդկանց և կանանց դերերը պատկերված վաղ 70-ականների Սև ազգայնական պարսավագրում․

Մենք հասկանում ենք, որ ավանդապես տղամարդն է եղել տան գլուխը։ Նա է ազգի/տան առաջնորդը, քանի որ աշխարհի մասին նրա գիտելիքն ավելի խորն է, իրազեկվածությունն ավելի բարձր է, ընկալումն ավելի ամբողջական է և այս ամենը ավելի իմաստուն կերպով է կիրառում . . . Ի վերջո տրամաբանական է, որ տղամարդը լինի տան գլուխը, քանի որ նա ունակ է ապահովել ու պաշտպանել իր տան զարգացումը . . . Կանայք չեն կարող անել նույն բաները, ինչ տղամարդիկ, քանի որ բնությունը նրանց այլ գործառույթով է օժտել։ Տղամարդկանց և կանանց հավասարությունը մի բան է, որը հնարավոր չէ նույնիսկ վերացական աշխարհում . . . Տղամարդկանց և կանանց արժեքը կարելի է համեմատել ոսկու և արծաթի հետ․ երկուսն էլ շատ արժեքավոր են, սակայն հավասար չեն։ Մենք պետք է գիտակցենք, որ տղամարդիկ և կանայք լրացնում են միմյանց, քանի որ չկա տուն/ընտանիք առանց տղամարդու և իր կնոջ։ Երկուսն էլ անհրաժեշտ են ցանկացած կյանքի զարգացման համար։ [3]

Սև կանանցից շատերի նյութական վիճակը դժվար թե նրանց մղի խաթարելու այն տնտեսական ու սեռական դրվածքը, որ կարծես թե որոշակի կայունություն է ապահովում իրենց կյանքում։ Շատ Սև կանայք գիտեն սեքսիզմի ու ռասիզմի մասին, սակայն իրենց առօրյա կյանքի սահմանափակումների պատճառով չեն կարող պայքարել երկուսի դեմ միաժամանակ։ Սև տղամարդկանց արձագանքը ֆեմինիզմին չափազանց բացասական է եղել։ Նրանք, իհարկե,  վախենում են, ավելի քան Սև կանայք, որ Սև ֆեմինիստներով կարող ենք համախմբվել մեր սեփական կարիքների շուրջ։ Նրանք գիտակցում են, որ ոչ միայն կարող են արժեքավոր և աշխատասեր դաշնակիցների կորցնել, այլև որ ստիպված կլինեն փոխել իրենց սովորական դարձած սեքսիստական պահվածքը՝ Սև կանանց հետ հարաբերվելիս և նրանց ճնշելիս։ Մեղադրանքը, թե Սև ֆեմինիզմը երկատում է Սև ժողովրդի պայքարը հզոր խոչընդոտներ է հանդիսանում Սև կանանց ինքնավար շարժման զարգացման համար։

Այդուհանդերձ, մեր խմբի գոյության երեք տարիների ընթացքում հարյուրավոր կանայք են ակտիվ եղել։ Եվ յուրաքանչյուր Սև կին, որ միացել է մեզ, եկել է ինչ-որ չափով հնարավորություն ունենալու ծայրահեղ անհրաժեշտությունից դրդված։ Երբ 1974-ին Սև ազգային ֆեմինիստական կազմակերպության առաջին արևելյան տարածաշրջանային կոնֆերանսից հետո սկսեցինք հանդիպել, ո՛չ համախմբման ռազմավարություն ունեինք, և ո՛չ էլ ուղղություն։ Պարզապես ուզում էինք տեսնել, թե ինչ ունենք։ Մի քանի ամիս չհանդիպելուց հետո տարվա վերջում սկսեցինք նորից հանդիպել և բուռն կերպով զբաղվել ինքնագիտակցության բարձրացմամբ։ Չափազանց ազդված էինք, որ այդքան տարի անց վերջապես գտել էինք իրար։ Թեև որպես խումբ քաղաքական գործունեությամբ չէինք զբաղվում, անհատապես ներգրավված էինք լեսբի քաղաքականության, աբորտի իրավունքի պաշտպանության և ստերիլիզացման չարաշահման դեմ պայքարներում, Երրորդ աշխարհի կանանց միջազգային օրվա միջոցառումներում, և աջակցում էինք Քենեթ Էդլինին, Ջոան Լիթլին և Ինեզ Գարսիային իրենց դատավարության ողջ ընթացքում։ Մեր գոյության առաջին ամառվա ընթացքում, երբ անդամակցությունը զգալիորեն նվազել էր, մեզնից նրանք, ովքեր մնացել էին լրջորեն քննարկում էին սև համայնքում բռնության ենթարկված կանանց համար ապաստարան բացելու հնարավորությունը։ (Այդ ժամանակ Բոստոնում ապաստարաններ չկային)։ Այդ շրջանում էր նաև, որ որոշեցինք դառնալ անկախ կոլեկտիվ, քանի որ լուրջ տարաձայնություններ ունեինք Սև ազգային ֆեմինիստական կազմակերպության բուրժուա-ֆեմինիստական դիրքորոշման և նրանց քաղաքական հստակ նպատակների բացակայության հետ։

Այդ ժամանակ մեզ հետ նաև կապվեցին սոցիալիստ ֆեմինիստները, որոնց հետ աշխատել էինք աբորտի իրավունքի ոլորտում և որոնք ցանկանում էին խրախուսել մեզ մասնակցել Յելոու Սփրինգզում տեղի ունենալիք Ազգային սոցիալիստական ֆեմինիստական կոնֆերանսին։ Մեր անդամներից մեկը մասնակցեց այդ կոնֆերանսին, ու չնայած այնտեղ առաջադրված գաղափարախոսության նեղությանը, մենք գիտակցեցինք մեր սեփական տնտեսական վիճակը հասկանալու և այն վերլուծելու անհրաժեշտությունը։

Աշնանը, երբ մեր անդամներից ոմանք վերադարձան, մենք մի քանի ամիս գրեթե անգործուն էինք և ունեցանք մի շարք ներքին տարաձայնություններ, որոնք սկզբում հղացականացվեցին որպես լեսբի-հետերո պառակտում, բայց որոնք նաև արդյունքն էին դասակարգային և քաղաքական տարբերությունների։ Ամռանը, մեզնից նրանք, ովքեր դեռ հանդիպում էին, հասկացան, որ անհրաժեշտ է ինքնագիտակցության բարձրացումից ու հուզական աջակցությունից անդին գնալ և քաղաքական գործունեություն ծավալել։ 1976-ի սկզբին, երբ որոշ կանայք սկսեցին հանդիպումներին չգալ՝ չցանկանալով զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ և այլ հարցերում արտահայտելով իրենց անհամաձայնությունը, մենք կրկին սկսեցինք ուղղություն փնտրել։

Նոր անդամներով համալրվելուց հետո  որոշեցինք դառնալ ուսումնասիրական խումբ (study group)։ Մենք միշտ կիսվում էինք մեր ընթերցածով, և ուսումնասիրական խումբ դառնալու որոշումից մի քանի ամիս առաջ մեզնից մի քանիսը խմբակային քննարկումների համար Սև ֆեմինիզմի մասին հոդվածներ էին գրել։ Սկսեցինք գործել որպես ուսումնասիրական խումբ և քննարկել Սև ֆեմինիստական հրատարակություն սկսելու հնարավորությունը։ Ուշ գարնանը մի քանի օրով առանձնացանք մի տարածքում, ինչը ժամանակ տրամադրեց ինչպես քաղաքական քննարկումներ ունենալու, այնպես էլ միջանձնային խնդիրների լուծման համար։ Ներկայումս մտադիր ենք Սև ֆեմինիստական գրվածքների ժողովածու հրատարակել։ Կարծում ենք, որ մեր քաղաքական իրականությունն այլ Սև կանանց ցույց տալը չափազանց կարևոր է, և հավատում ենք, որ կարող ենք դա անել գրելու և մեր աշխատանքը տարածելու միջոցով։

Այն փաստը, որ Սև ֆեմինիստներն ամբողջ երկրում մեկուսացած են ապրում, որ մեր թվերը փոքր են, և որ որոշակի հմտություններ ունենք գրելու, տպագրելու և հրատարակելու մեջ, մեզ ստիպում է իրականացնել նման նախագծեր՝ որպես Սև ֆեմինիստներին համախմբելու միջոց, մինչ մենք շարունակում ենք մեր քաղաքական աշխատանքն այլ խմբերի հետ։

4. Սև ֆեմինիստական խնդիրներն ու պրակտիկան

Այս ընթացքում վերհանել ու աշխատել ենք հատկապես Սև կանանց վերաբերող ու նրանց համար հատուկ նշանակություն ունեցող բազում խնդիրների վրա։ Մեր քաղաքականության ներառականությունը մեզ ստիպում է մտահոգվել ցանկացած իրավիճակի մասին, որը բացասականորեն է ազդում կանանց, Երրորդ աշխարհի ու աշխատավոր մարդկանց կյանքի վրա։ Մենք իհարկե նվիրված ենք այն շարժումներին, որոնք պայքարում են ընդդեմ ճնշումների, որտեղ ռասան, սեռը և դասակարգը միաժամանակյա գործոններ են։ Օրինակ, մենք կարող են ներգրավվել մի որևէ գործարանի աշխատավայրի կազմակերպման գործընթացում, որտեղ աշխատում են Երրորդ աշխարհի կանայք, կամ պիկետ անցկացնել մի հիվանդանոցի մոտ, որը կրճատում է Երրորդ աշխարհի համայնքների համար նախատեսված առանց այն էլ անբավարար քանակությամբ առողջապահական ծրագրերը, կամ էլ Սևերի թաղամասում ստեղծել բռնաբարության ճգնաժամային կենտրոն։ Բարեկեցության և մանկապարտեզների խնդիրների շուրջ կազմակերպվելը նույնպես կարող է ուղղություն լինել։ Աշխատանքը, որ պետք է արվի և այն բազում խնդիրները, որ այն ներկայացնում է, ընդամենը արտացոլում է մեր ճնշման համատարածությունը։

Խնդիրները և նախագծերը, որոնց վրա կոլեկտիվն աշխատել է, ներառում են ստերիլիզացման չարաշահման դեմ պայքարը, աբորտի իրավունքի և բռնության ենթարկված կանանց պաշտպանությունը, բռնաբարության դեմ պայքարը, ինչպես նաև առողջապահական ծրագրերը։ Մենք նաև Սև ֆեմինիզմի մասին բազմաթիվ աշխատանոցներ և սեմինարներ ենք վարել քոլեջներում, կանանց կոնֆերանսներում և վերջին շրջանում՝ ավագ դպրոցների աղջիկների համար։ Խնդիրներից մեկը, որը մեզ շատ է մտահոգում և որին սկսել ենք հրապարակայնորեն անդրադառնալ, ռասիզմն է՝ սպիտակ կանանց շարժման մեջ։ Որպես Սև ֆեմինիստներ մենք անընդհատ գիտակցում ենք, թե սպիտակ կանայք որքան քիչ ջանք են թափել իրենց ռասիզմը հասկանալու և դրա դեմ պայքարելու համար, որը այլ բաների հետ մեկտեղ պահանջում է, որ նրանք ավելի քան մակերեսային ընկալում ունենան ռասայի, մաշկի գույնի և Սև պատմության ու մշակույթի մասին։ Սպիտակ կանանց շարժման մեջ ռասիզմի վերացումը, ըստ էության, սպիտակ կանանց խնդիրն է, բայց մենք կշարունակենք խոսել այդ մասին և հաշվետվություն պահանջել նրանցից։

Մեր քաղաքականության պրակտիկայում մենք չենք հավատում, որ նպատակը միշտ արդարացնում է միջոցները։ Շատ հետադիմական ու կործանարար գործողություններ են արվել հանուն «ճիշտ» քաղաքական նպատակների։ Որպես ֆեմինիստներ, մենք չենք ցանկանում քաղաքականության անվան տակ չարաշահել մարդկանց։ Մենք հավատում ենք կոլեկտիվային գործընթացին և մեր խմբի ներսում իշխանության ոչ հիերարխիկ բաշխմանը, ինչպես նաև հեղափոխական հասարակության մեր տեսլականին։ Մենք նվիրված ենք մեր քաղաքականության շարունակական քննությանը, քանի որ այն զարգանում է քննադատության և ինքնաքննադատության միջոցով որպես մեր պրակտիկայի կարևորագույն կողմ։ «Քույրությունը զորեղ է» գրքի ներածության մեջ Ռոբին Մորգանը գրում է.

Գաղափար անգամ չունեմ, թե սպիտակ հետերոսեռական տղամարդիկ ինչ հեղափոխական դեր կարող են ունենալ, քանզի նրանք հետադիմական-ու-շահադիտական իշխանության մարմնավորումն են։

Որպես Սև ֆեմինիստներ և լեսբիներ մենք գիտենք, որ շատ կոնկրետ հեղափոխական առաջադրանք ունենք մեր առջև, հանուն որի պատրաստ ենք մի ամբողջ կյանք աշխատել և պայքարել։


[1] Հայտարարությունը գրվել է 1977թ.-ի ապրիլին։
[2] Միշել Ուոլաս, «Սև ֆեմինիստի քույրության փնտրտուքը», տե՛ս Michele Wallace, "A Black Feminist's Search for Sisterhood," The Village Voice, 28 July 1975, pp. 6-7։
[3] Հանուն միավորված Նյուարքի հանձնաժողովի մումինինաները, տե՛ս Mumininas of Committee for Unified Newark, Mwanamke Mwananchi (The Nationalist Woman), Newark, N.J., ©1971, pp. 4-5։ 



[Անգլերենից թարգմանեց Մարգո Գևորգյանը]
[բնագիրը տե՛ս այստեղ]

September 12, 2018

To speak remembering (…)






To speak remembering ()

Fotografia invites you to participate in the presentation of Queering Yerevan happenings scheduled to take place on 22 September 2018. During the presentation, the organizers of the happenings will share their experience of initiating and realizing different art projects, such as organizing queer film screenings and contemporary art exhibitions, creating discussion platforms, publishing books, translating feminist texts, etc., in the region over the past few years.

Also, during the presentation, the theme of 2018 happening will be announced. Artists, activists, and writers can take part in the forthcoming happening in December of 2018 in Yerevan, Armenia.

22|09 19:00 Fotografia, 21 Revaz Tabukashvili St, Tbilisi, Georgia
During the presentation, you will be able to meet and speak with the organizing team of the happening, Lucine Talalyan (visual artist) and Tigran Amiryan (researcher).


Translation into English will be provided during all the events, in case of need.









We would like to invite you to join us for a free Yoga Nidra session with yoga teacher Svetlana Avagyan at М42. Afterwards, we will drink tea and chat together. The event is organized by the QYC.

Also, if you have a yoga mat, then please bring it with you!

23,09 16:00 M42 Hostel, 62 Belinsky St, Tbilisi, Georgia




August 30, 2018

Անջելա Դեյվիսի և Թոնի Մորիսոնի զրույցը՝ գրադարանների, գրագիտության և ազատագրման մասին


Անգլերենից թարգմանեց և խմբագրեց Անի Բաղումյանը





























Անջելա Դեյվիս: Բարի երեկո:


Թոնի Մորիսոն: Բարի երեկո:

ԱԴ: Ողջույն, Թոնի:

ԹՄ: Բարև, Անջելա: Կներեք նման մուտքի համար: Դերասանական տաղանդս չէի փորձում ցուցադրել, բայց դե ինչ թաքցնեմ, ամբողջովին նոր, վերջին մոդելի ազդր ունեմ: Ինձ որ շա՜տ է դուր գալիս: Բայց մարմնիս մյուս մասերը ազդրիս հետևից դեռևս չեն կարողանում հասնել, դրա համար էլ դանդաղ ենք շարժվում: Այսպես ուրեմն, մոդերատոր չունենք:

ԱԴ: Չունենք, պարզապես զրուցելու ենք:

ԹՄ: Ահա թե ինչ:

ԱԴ: Խոսելու ենք Ֆրեդրիկ Դուգլասի, գրադարանների…

ԹՄ: Գրագիտության

ԱԴ: Գրագիտության և ազատագրման մասին:

ԹՄ: Այո, անշուշտ: Թույլ տուր սկսել գրագիտությունից, քանի որ ինձ մոտ մի փաստաթուղթ է, որի մասին կցանկանայի մյուսներն էլ իմանան: Կարդալու ենք այն: Ես, ինչ խոսք, հետաքրքրված եմ գրագիտությամբ: Վերջերս միայն ինձ համար մի բացահայտում արեցի, որից շատ տպավորված եմ: Պարզվում է՝ ԱՄՆ-ն աշխարհում եզակի երկիր է գրադարանների տեղաբաշխման առումով: Oրինակ՝ Եվրոպայի, Աֆրիկայի կամ Ասիայի գյուղական շրջաններում դժվար թե գտնես գրադարաններ, այնինչ այստեղ դրանք ամենուր են, ամեն փոքր քաղաքում: Էլ չեմ խոսում հսկա համալսարանական գրադարանների մասին, ինչպես Ինդիանայի համալսարանի գրադարանը, որ անսպասելիորեն դիմացդ է ելնում: Փենսիլվանիայում կտրում անցնում ես հարյուր մղոն և ահա քո առաջ մի հսկայական համալսարան է, որն իրականում ավելի շատ գրքեր ունի, քան Քեմբրիջը կամ Հռոմի գրադարանները: Սա իսկապես բացառիկ բան է:
Գրագիտության հետ կապված մեկ այլ բան, որն ինձ հետաքրքրում է, մի կողմից՝ կարդալու և իհարկե կարդացածի իմաստը հասկանալու զորությունն է, մյուս կողմից՝ այն, ինչ ես անվանում եմ տեսողական գրագիտություն՝ տպվածքով կամ առանց դրա: Ինչպե՞ս են անտառաճանաչ մարդիկ տեղից տեղ շարժվում: Նկատի չունեմ միայն անկիրթ մարդկանց, այլ, օրինակ, ինձ նման մեկը Պեկինում, ով կարդալ չգիտի, լեզուն չի հասկանում: Ինչպե՞ս ես տեղաշարժվում և որո՞նք են այն տեսողական նշանները, որոնք անհրաժեշտ են ճանապարհորդելիս: Այն գույները, ձևերը, ձայները, հոտերը և մնացած զգայությունները, որոնք կարդալու կարողության հետ մեկտեղ քո համար բացում են այս երրորդ չափումը, արվեստագետի իսկական չափումը՝ ինչպես կարդալ քո աշխարhն ու ինչպես կարդալ տեքստերը: Կուզեի խոսենք այն մասին, թե ինչպես է կարդալը երբեմն դիտվում որպես պայթունավտանգ արարք, հատկապես որոշ տեսակի վեպերի ընթերցումը, որ ոչ միայն պայթունավտանգ, այլ նաև մահացու կարող է լինել:

Ասածս ապացուցող փաստաթուղթը, Անջելա, սա է: Փոլն ինձ ստիպեց, որ այն տանից հետս բերեմ, ներքևի հարկում գտնվող հյուրերի լոգարանից: Լվացարանի վերևում մի նամակ կա, որում ինձ հարցնոմ են, թե արդյոք կցանկանայի Գրականության Նոբելյան մրցանակ ստանալ, հետն էլ մի ճառ գրել: Իսկ լվացարանի հանդիպակաց կողմում՝ զուգարանի վերևում սա է:   

ԱԴ: Գիտեմ: Ես էլ ասացի, որ այդ փաստաթուղթը նախկինում բազմիցս տեսել եմ: Ես քո լոգարանում եղել եմ, Թոնի:  

ԹՄ: Ինձ սա ուղարկել է «Alfred A. Knopf»-ի խմբագիրներից մեկը: Վերնագրում գրված է՝ «Գրքի մերժման ծանուցում»: Գրքի վերնագիրն է «Դրախտ» (Paradise, 1997), հեղինակը ես եմ: «Վերոնշյալ հրատարակությունը վերանայվել և մերժվել է ՏՔԱՎ-ի կանոնների և կանոնակարգերի 3.9 կետի համաձայն՝ ելնելով ստորև նշված պատճառներից»: Պատճառները, որոնց հիման վրա գիրքը կարող է արգելվել Տեխասի քրեական արդարադատության վարչությունում հինգն են: Առաջինհրատարակությունը պարունակում է մաքսանենգության փորձ»:  Երկրորդ՝ «հրատարակությունը պարունակում է տեղեկատվություն՝ պայթուցիկների, զենքերի կամ թմրամիջոցների  պատրաստման վերաբերյալ»: Չորրորդ՝ «հրատարակությունը կարող է բացասաբար ազդել բանտարկյալների ռեաբիլիտացիայի վրա՝ խրախուսելով շեղված, հանցավոր սեռական վարք»: Եվ հինգերորդ՝ «հրատարակությունը պարունակում է հանցավոր պլանների մշակման և իրագործման կամ օրինապահ մարմինների կողմից նման անօրինական գործողությունների բացահայտումից խուսափելու վերաբերյալ նյութեր»:
Երրորդը բաց թողեցի, քանի որ «Դրախտը» հենց դրանում է մեղադրվում. «Հրատարակությունը պարունակում է այնպիսի տեղեկություն, որը ցանկացած ողջամիտ անձ կընկալի որպես կաթված առաջացնելու փորձ»: Խոսքը սովորական կաթվածի մասին չէ, այլ բանտերի կաթվածի. կալանավորների ընդվզման, օրինակ՝ գործադուլների կամ խռովությունների միջոցով: Ծանուցումը թվագրված է 20 փետրվար, 1998թ., ծննդյանս տարեդարձից անմիջապես հետո: Նման բան ստանալը շատ զվարճալի էր, բայց միաժամանակ ինքնասիրությունս դրանից շոյվեց: Դա ասես արտասովոր հաճոյախոսություն լիներ, այն, որ «Դրախտն» իսկապես կարող էր բանտում խռովություն առաջացնել:  Մտածում էի, որ գրագիտության մեջ տեսողական գրագիտությունն ու տպվածքն ընգրկելու իմ հարցադրմանը զուգահեռ, ես կցանկանայի նաև առնչակցել բանտերը, դրանց կառուցվածքը, արգելանքները, ու թե ինչն է ըստ նրանց մահացու կամ վտանգավոր (կարդալը, գրագիտությունը, ըմբռնումը): 

ԱԴ: Ճիշտն ասած` ես ցանկանում էի թեման բացել խոսելով գրադարանների անհասանելիությունից: Մտքումս ունեմ իմ մանկությունը, երբ առաջին անգամ տեսա այդ կրաքարից հոյակապ շենքը Բիրմինգհեմ Ալաբամայում: Դա Բիրմինգհեմի հանրային գրադարանն էր, սակայն այն, իհարկե, միայն սպիտակների համար էր: Սևերի համար գործող միակ գրադարանը անմխիթար վիճակում էր ու շատ քիչ գրքեր ուներ: Սա պատմում եմ, քանի որ առաջին անգամ այդ գրադարան ոտք դրեցի 1959թ.-ին, ու հիշում եմ, թե ինչպիսի զգացողություն ունեցա իսկական գրադարան մտնելիս, քանի որ չնայած օգտվում էի Բիրմինգհեմի գրադարանից, այն, սակայն, խարխլված էր ու սուղ ռեսուրսներ ուներ: Ի վերջո նորը կառուցեցին:

ԹՄ: Տարիներ անց:

ԱԴ: Այո, երկար տարիներ անց: Եվ քանի որ խոսում ենք գրադարանների ժողովրդավարական իմպուլսի և դրանց հասանելիության մասին, կարևոր է նաև խոսել այն վայրերի մասին, որտեղ գրքերը դժվարությամբ են ներթափանցում: Տեխասի քրեական ուղղիչ համակարգի քո օրինակը դրանցից մեկն է: Քիչ առաջ հնարավորություն ունեցա աչքի տակ անցկացնել արխիվում եղած որոշ նյութեր և ձեռքս ընկավ մի հրաշալի պարբերական, որը Ռայքերս Այլընդի բանտարկյալներն էին հրատարակել 1939-1940թթ.-ին: Մտածում էի, թե նման գործ գլուխ բերելու համար ինչեր են անհրաժեշտ եղել: Այդ ժամանակ պատճենահանող սարքեր դեռ չկային. ես նայեցի ու ասացի՝ սա միմիոգրաֆով է արված: Եվ մտածում էի այն բանտարկյալների մասին, ովքեր արել են դա ու թե նրանք ինչ գրքեր էին կարդացել նման գրական պարբերական հրատարակելու համար: Այդ ամենն ուղղակի ապշեցուցիչ էր: Ուզում եմ իմ խորհին շնորհակալությունը հայտնել գրադարանավարներին, ովքեր ինձ թույլ տվեցին այդ նյութերը տեսնել:

Նաև կարճ զրույց ունեցա Նիկոլասի հետ, որն ուղղիչ հիմնարկի ղեկավարն է և կոորդինացնում է Նյու Յորքի հանրային գրադարանի և Ռայքերս Այլընդում գտնվող կանանց և տղամարդկանց կալանավայրերի համագործակցությունը: Նրան պատմում էի Նյու Յորքի կանանց կալանավայրում իմ ունեցած փորձառության մասին: Ես Նյու Յորքում բանտ եմ նստել, ոմանք գուցե չգիտեն: Եվ առաջին վայրերից մեկը, ուր բանտում կարողացա գնալ, գրադարանն էր: Սակայն այնտեղ այնքան էլ շատ հետաքրքիր գրքեր չգտա: Նոր էի ուսումս վերջացրել՝ փիլիսոփայության բնագավառում, և գրադարան էի գնացել ամենևին այլ ակնկալիքով: Ստիպված խնդրեցի, որ ինձ դրսից գրքեր ուղարկեն: Ցանկանում էի այդ գրքերով կիսվել նաև այլ կանանց հետ, մոտ հազար կին կար այնտեղ: Ինձ թույլ չտվեցին: Գրադարանում մի մեծ ստվարաթղթե արկղ կար:

ԹՄ: Կարող էիր գրքեր ստնալ:

ԱԴ: Կարող էի գրքեր ստանալ և դրանք ինքս կարդալ՝ դա թույլատրվում էր, սակայն չէի կարող ուրիշների հետ կիսվել: Այդ գրքերից մեկը Ջորջ Ջեքսոնի «Սոլեդադ եղբայրը» (Soledad Brother, 1994) գիրքն էր, որը հաջողացրել էինք գրադարանիցդ դուրս հանել, չնայած, որ դա չէր թույլատրվում: Բանտում սովորեցի, թե ինչպես որոշ բաներ թաքցնել: Օրինակ, կազմակերպում էինք գրքերի գաղտնի ընթերցումներ, որոնք հաջողացրել էինք գաղտագողի դուրս հանել գրադարանի այդ արկղից: Այդ պատմությունն ինձ ինչ-որ տեղ հիշեցրեց Ֆրեդերիկ Դուգլասին ու թե ինչպես էր նա փորձում կարդալ սովորել ու կրթություն ստանալ, և նրա այն գաղափարը, որ կրթությունն իսկապես ազատագրում է:

ԹՄ: Միանշանակ: Մի տեսարանում Դուգլասի տերը կնոջն ասում է՝ «մի՛ սովորեցրու նրան»: Եվ չնայած կինը ցանկանում էր դա անել, սակայն վախենում էր ամուսնուց: Դուգլասը կնոջը նկարագրելիս հետաքրքիր մի արտահայտություն է օգտագործում՝ «անպատասխանատու իշխանություն»: Մտածում էի, որ խնդիրը միայն իշխանություն ունենալու մեջ չէ, այլև այն անպատասխանատու կերպով կիրառելու: Դուգլասը կրթության անհագ ծարավ ուներ, քանի որ գիտեր, որ դա էր ազատությունը: Դա գիտեին նաև այն մարդիկ, ովքեր չէին ցանկանում, որ սևերը կարդալ սովորեին: Նման կարգավիճակում, երբ դու կարդալ չգիտես, քեզ կարող են կամ ծեծել կամ սովորեցնել. իշխանությունը նրանց ձեռքում է: Անհավանական է, թե ինչերի միջով են այս մարդիկ անցել կարդալ սովորելու համար: Հիշում եմ՝ «Գթություն» (A Mercy, 2008) վերնագրով վեպումս փորձում էի հասկանալ, թե ինչպես էր այդ երեխան սովորելու կարդալ: Նա Մերիլանդում էր՝ նահանգ, որ Չարլզ թագավորն էր գնել ու դարձրել կաթոլիկների ապաստարան, որոնց  հալածում և սպանում էին Անգլիայում Վերականգնման ժամանակ: Սևերի հոգու վերաբերյալ կաթոլիկների պատկերացումները տարբեր էին բողոքականների պատկերացումներից: Հետևանքները շատ տարբեր չէին, սակայն դրանք վերասահմանեցին, թե ով է մարդ արարածը և ով՝ այլը, օտարը: Oրինակ, կային քահանաներ, որոնք հաճախ ընդդիմանում էին վիրջինիացիներին՝ Անգլիայի եկեղեցու հետևորդներին,  և կարդալ էին սովորեցնում հասարակ մարդկանց, ստրուկներին ու երեխաներին, որպեսզի վերջիններս կարողանային հարցուպատասխանք և որոշ հոգևոր տրակտներ կարդալ: Այդ գրքում նաև ցանկանում էի ռասան տարանջատել  ստրկությունից. դա իրականում նույն բանը չէ:

Մենք կարծում ենք, որ բոլոր ստրուկները սև են եղել, սակայն դա իրականությանը չի համապատասխանում: Լեգիտիմության նկատառումներից ելնելով՝ սպիտակ ստրուկներին անվանում էին  «պայմանագրային ծառաներ»: Թեպետ նրանք անձնական սեփականություն չէին համարվում, սակայն, նրանց հենց այդպես էին վերաբերվում: Եթե  «պայմանագրային ծառա» ունեիր, պայմանագիրը կարող էիր անվերջ երկարաձգել,  աննշան խախտման դեպքում կարող էիր ևս յոթ տարի ավելացնել: Իսկ եթե ծառան մահանար, կարող էիր պարտքի դիմաց աշխատեցնել նրանց երեխաներին: Պլանտացիաներում սպիտակ պայմանագրայինները հաճախ աշխատում էին սև ստրուկների կողքին: Իմ գրքում նաև անդրադառնում եմ Բեկոնի ապստամբությանը, որի ժամանկ «Ժողովրդի բանակ» կոչվող խումբը, մի քանի կալվածատերեր, պայմանագրային ծառաներ, սև ստրուկներ և տեղաբնիկ հնդկացիներ միավորվում են և պաշտոնանկ անում Վիրջինիայի նահանգապետին: Մեկ ամիս շարունակ իշխանությունը նրանց ձեռքում էր: Այնպես չէ, որ այս մարդիկ բարյացկամ էին. չեմ ուզում, որ մտածեք, թե սա ազնվագույն մարդկանց  խումբ էր, պարզապես հերթական մի խումբ էր: Ինչևէ, երբ նահանգապետը Անգլիայից վերադառնում է, նրանց բոլորին սպանում են: Սակայն, այս խումբն ընդունել էր մի շարք հետաքրքրական օրենքները: Դրանք պարունակում էին, օրինակ, այսպիսի դրույթներ՝ «ոչ մի սև չպետք է երբևէ զենք կրելու թույլտվություն ունենա», «ցանկացած սպիտակ կարող է ծանր վիրավորել կամ սպանել ցանկացած սևի ցանկացած պատճառով՝ առանց պատասխանատվության ենթարկվելու»: Պարզ է, թե սրանով նրանք ինչ արեցին. սպիտակ պայմանագրային ծառաները դարձան սևերից ավելի լավը, ավելի ազատ, ավելի հզոր: Նրանց կարգավիճակը միաժամանակ և փոխվեց, և մնաց նույնը: Նրանք կարող էին զենք կրել և հալածել սևերին՝ առանց պատժվելու: Այսպիսով, նրանց տրվեց կարգավիճակի այս փոքր առավելությունը, դրանից բացի ուրիշ ոչինչ, և այս այդ առավելությունը տասնյոթերորդ դարից մինչև այսօր մեր երկրում առկա է: Բոլորիս քաջ հայտնի է հարավի ռազմավարությունը, որը ռասան և ռասիզմը ներկայացնում է որպես պատճառ և մինչևիսկ որպես նպատակ. ռասիզմը նպատակ չէ, այն միջոց է, իշխանության և փողի հասնելու ճանապարհ: Ահա թե ռասիզմն ինչ է և ինչի է ծառայում: Լինի դա պատերազմի, թե ռասայական խտրականության միջոցով, երկու դեպքում էլ գործ ունենք մանիպուլյացիայի հետ, գործիքի ու դրա այն նպատակի, որ մասին արդեն նշեցի, և որը շարունակվեց Բեկոնի ապստամբությունից հետո:

ԱԴ: Մինչ դու նկարագրում էիր անցյալը, խոսում «Գթություն» վեպիցդ, ես մտածում էի Ֆրեդրիկ Դուգլասի կյանքի պատմության մեկ այլ դրվագի մասին, երբ նա անըդհատ լսում էր աբոլիցիա, աբոլիցիոնիստ բառերը և չէր հասկանում դրանց իմաստն ու նշանակությունը: Ինչ-որ պահի, սակայն, գիտակցում է, որ պարտավոր էր դրանով հետաքրքրվել: Նաև նկարագրում է գրել-կարդալ սովորելու տքնաջան գործընթացը, թե ինչպես է տառերը սովորում նավատախտակներին արված նշաններից: Իսկ հետո գրում է սպիտակ տղաներին կաշառելու մասին, որպեսզի իրեն գրել-կարդալ սովորեցնեն: Մի անգամ սպիտակ տղայի հետ գրազ է գալիս, որը ինքը նրանից շատ ավելի լավ կարող է գրել: Դուգլասն ինքն առանձնապես լավ գրել չգիտեր, այնպես որ սպիտակ տղային հաջողվում է ավելի շատ բառեր գրել, իսկ այդ ընթացքում Դուգլասը սովորում է նրանից: Բայց քիչ առաջ խոսում էի Դուգլասի աբոլիցիա բառը լսելու մասին և զգալու, որ այն անչափ կարևոր էր, թեպետ բառի իմաստը չգիտեր:

ԹՄ: Սակայն բառը ձգում էր նրան: Նա գիտեր, որ այն կարևոր էր:

ԱԴ: Աբոլիցիա: Աբոլիցիոնիստ:

ԹՄ: Ինչ խոսք, կարևոր է հնչում:

ԱԴ:  Իսկ հետո, իհարկե, Դուգլասը դառնում է դարի ամենաազդեցիկ աբոլիցիոնիստը: Այդ տեսակ հետաքրքրասիրությունն առաջանում է միայն կրթվելու ընթացքում: Նկատի չունեմ, որ մարդիկ, ովքեր գրել-կարդալ չգիտեն, այդ հետաքրքրասիրությունը չունեն, այլ պարզապես, որ սովորելը բացում է ամբողջովին նոր աշխարհ, նոր չափում: Ահա թե ինչու Տեխասի քրեակատարողական հիմնարկում չէին ցանկանում, որ կալանավորները կարդան:

ԹՄ: Շատ լավ հասկանում էին, թե ինչ էին անում:

ԱԴ:  Անշուշտ հասկանում էին:

ԹՄ: Բայց ինչո՞ւ հենց «Դրախտ» վեպը: Իսկապես, ինչո՞ւ:

ԱԴ: Երբ մտածում եմ, որ այսօր ճաղերի հետևում 2.5 միլիոն մարդ կա ու այդ իրավիճակում գտնվելով ինչ կարող են անել, որ իսկապես նշանակալից է: Գրելն ու կարդալը հնարավորություն է ընձեռում լիովին ուրիշ աշխարհում ապրել:

ԹՄ: Այս 2.5 միլիոն մարդու վերահսկումը, սակայն, չափազանց շահութաբեր է: Քաղաքներ կան, (օրինակ՝ Վերին Նյու Յորքը), որ գոյատևում են նորակառույց բանտերի հաշվին. նոր բացվող աշխատատատեղերի (բանտապահների, խոհարարների) և բանտային համակարգի հետ եկող շատ այլ բաների: Իմիջիայլոց, վերջերս կարդացի Տեխասի մասնավոր բանտերից մեկի մասին, որտեղ բանտարկյալները բանտից դուրս գալուց հետո պարտք են մնում բանտին:

ԱԴ: Բանտարկյալները դուրս գալուց հետո...

ԹՄ: Պարտք են մնում:

ԱԴ:  Քանի որ պետք է վճարեն իրենց սենյակի և սննդի համար

ԹՄ: Այո, համալսարան են եկել:

ԱԴ: Ճիշտ ինչպես ուսանողները:

ԹՄ: Բանտից դուրս ես գալիս ու բերում են հաշիվդ ՝ սենյակի ու սննդի համար: Էլ չեմ խոսում մանր հանցագործությունների վերաբերյալ այն օրենքների մասին, որոնց թիրախում որոշակի փոքրամասնություններ են:Սակայն քո գիրքն ինձ հետաքրքրեց, քանի որ այնքան էլ համոզված չեմ, որ ամբողջովին հասկանում եմ վրեժխնդրության և արդարադատության միջև այդ տարանջատումը: Իհարկե դրանց միջև տարբերություն կա, սակայն արդարադատությունն ինքնին ունի մի շարք տհաճ հետևանքներ: Ենթադրվում է, որ եթե մենք արդարադատություն ենք պահանջում ինչ-որ մարդու չարագործության դիմաց, ուրեմն ուզում ենք պատիժ, ազատազրկում, այլ ոչ թե ռեհաբիլիտացիա, իսկ դա իր հերթին ենթադրում է, որ կա «այլ» ասվածը, օտարը, այդ հանցագործ կոչվածը, որ մեկ ուրիշն է, «այլն» է: Այս ամենի մասին էի մտածում, երբ փորձում էի ինձ համար մեկ այլ տարածք բացահայտել, որով մշտապես հետաքրքրվել եմ, սակայն երբեք համբերություն կամ գուցե խելք չեմ ունեցել այն հարկ եղած կերպով ուսումնասիրելու համար: Խոսքս այն մասին է, թե խոշտանգումը, ստրկությունն ու բռնությունը ինչ ազդեցություն են թողնում հենց ոճիրը գործողի վրա: Հոգեթերապևտները կարծես այնքան էլ հետաքրքրված չեն սրանով, սակայն ինձ թվում է, որ երբ ինչ-որ մեկին ոչնչացնում ես վրեժխնդրության միջոցով կամ արդարադատության անողոք եղանակներով, ցավի իրական թիրախը հենց դու ես՝ քո ես-ը:  Կարող եք չհամաձայնել ինձ հետ, սակայն հենց այդ պատճառով է, որ չարագործությունն ինչ-որ տեղ միօրինակ է:

Օրինակ, այն, թե ինչպես էին վարվում հղի ստրուկ կանանց հետ. նրանց որովայնների համար փոս էին փորում, իսկ հետո նրանց ծեծում: Եվ նմանատիպ շատ այլ վայրագ գործողություններ: Կամ թե ինչպես է Քովին վարվում Ֆրեդրիկ Դուգլասի հետ, երբ վերջինս ընդդիմանում է նրան: Ու՞մ դեմ է Քովին կռվում: Նա ինչ-որ բան է ոչնչացնում հենց իր մեջ: Այնպես չէ, որ նա վայրենի է, անհոգի կամ ստոր: Գիտեք թուլակամ, դյուրաբեկ, գրեթե ջնջելի անձնավորությունն է ընդունակ նման բանի, այլ ոչ թե ուժեղը. ինքնարհամարհանքն ու ինքնախորշանքն այդտեղ ինքնըստինքյան առկա են: Ռասիզմը շատ հեշտ, ամենահեշտ բանն է, որ կարող ես անել: Այնքան հեշտ է փակի տակ պահել այդ այսպես կոչված հանցագործներին: Եվ էլ պարտավոր չենք հանդուրժող լինել, քանի որ նրանք այլևս հեռու են մեզանից, նրանք մեզ հետ չեն, հեռու՝ այնտեղ բանտում: Սակայն, եթե նրանց մեջ մեզ ենք տեսնում, եթե մենք դա անում ենք ինչ-որ տեսակի վարքագիծ վանդակելու, մեր մեջ ինչ-որ բան ուղղելու համար, դա արդեն բոլորովին այլ գործողություն է:

Ես կարդացել եմ ստրկատերերի մի քանի շատ հետաքրքիր օրագրեր. հետգրությամբ օրագրեր, ոչ թե «ահա թոռներս ինչ պետք է մտածեն իմ մասին» ժանրի, որտեղ իրենց են գովում: Ու հետաքրքիր է տեսնել, որ այս մարդիկ՝ ստրկատերերը դաժան չեն: Ճիշտ է՝ դաժան բաներ են անում, սակայն դաժան մարդիկ չեն: Բայցև ակներև է, որ նրանք ձևավորում են որոշակի հարաբերություն, որն առաջին հերթին խորապես վնասում է հենց իրենց: Դա ինքնաոչնչացման ձև է, շատ հզոր ձև: Անկախ նրանից, թե ինչքան մեծ է ներկայացումը (spectacle), լինի դա Գերմանիան երեսուն-քառասունական թվականներին, թե մեկ ուրիշ բան, այն միևնույն է մնում է ներկայացում, և այդ ներկայացման կարիքը բխում անձի ինքնախորշանքից և թուլությանից:
ԱԴ: Ասածիդ մի քանի բան ունեմ ավելացնելու: Դրանցից մեկը կցանկանայի դնել փակագծերի մեջ, և կցանկանայի, որ դրան վերադառնանք քիչ անց. դա պատժի շահութաբերության հետ է կապված, որի մասին քիչ առաջ խոսեցիր: Բայց հիմա ուզում եմ, որ մի պահ մտածենք գրադարանների սեփականաշնորհման մասին: Վերջին տասնամյակներում մենք ականատես եղանք առողջապահության, կրթության, բանտերի սեփականաշնորհմանը, իսկ հիմա էլ հայտնվել է «Գրադարանային համակարգեր և ծառայություններ» կոչվող ընկերությունը, որը վերահսկում է որոշ համայնքների, օրինակ՝ Կալիֆորնիայի գրադարանները:

ԹՄ: Ո՞վ է վճարում դրա համար: Ինչպե՞ս են նրանք գումար վաստակում: 

ԱԴ: Գումար են վաստակում գործի ընդունելով արհմիության անդամ չհանդիսացող աշխատողներ: Նրանք կամ թույլ չեն տալիս, որ աշխատողները շարունակեն արհմիության անդամ լինել, կամ էլ լրիվ նոր աշխատողներ են գործի ընդունում: Հավանաբար կրճատում են նաև որոշ ծառայություններ, քանի որ նմանատիպ ընկերության գոյության միակ նպատակը շահույթն է:

ԹՄ: Իսկ գրադարանից գիրք վերցնել ցանկացողները պետք է վճարե՞ն գրադարանում գրացնվելու համար, թե՞ դա դեռ նրանց մտքով չի անցել:

ԱԴ: Դեռ ոչ: Բայց ոչ ոք չգիտի, թե ինչ կլինի ապագայում: Սա շատ վտանգավոր երևույթ է: Մենք այժմ ականատես ենք լինում ամեն ինչի սեփականաշնորհմանը. ահա սա էր, որ ուզում էի փակագծերում դնել: Մյուս դիտարկումս վերաբերվում է հետևյալին: Ես վերջերս նայում էի այս կնոջ՝ Ֆեյ Հանի Նոփի գործերը: Նա Նյու Յորքից է, քվակեր է եղել և օգնել է հրատարակել «Բանտերի փոխարեն. աբոլիցիոնիստների տեղեկագիրքը» (Instead of Prisons: A Handbook for Abolitionists, 1976): Նա 70-ականներին բանտերի աբոլիցիոնիստական շարժման առանցքային գործիչներից էր և ներգրավված էր հակապատերազմական շարժման մեջ: Պարզվում է, որ Ֆեյ Հանի Նոփն աշխատել է Հիրոսիման վերապրողների այն նույն խմբի հետ, որին Յուրի Կուչիյաման ներկայացրել էր Մալքոմ Իքսին: Յուրի Կոչիյաման այս փայլուն ճապոնաամերիկացի ակտիվիստն է, ով եղել է համակենտրոնացման՝ ներկալման ճամբարում և երկար տարիներ ապրել է Հարլեմում, հանդիպել Մալքոմ Իքսին: Այդ մասին պատմող ֆիլմ կա, կոչվում է «Սարերը, որ թև են առնում» (Mountains that take wing, 2010): Նա, ի դեպ, «Օդոբան» թատրոնում էր Մալքոմի սպանության ժամանակ: Մի լուսանկար կա, որում մի կին է պատկերված՝ Մալքոմի մարմնի մոտ ծնկած: Այդ կինը Յուրի Կուչիյաման է:
Վերադառնալով Ֆեյ Հանի Նոփին, ցանկանում էի նշել, որ Ֆեյ Հանի Նոփը բանտերի աբոլիցիայի վերաբերյալ այդ ամբողջ աշխատանքն անելուց հետ եկավ այն եզրահանգման, որ նա և ամբողջ շարժումը կկարողանային առաջընթաց գրանցել միայն մի եղանակով՝ ցույց տալով, որ հնարավոր է անդրադառնալ այն զարհուրելի խնդիրներին, որոնցով բանտերը ենթադրաբար զբաղվում են: Այսպիսով, նա սկսեց աշխատել երեխաներին սեռական շահագործման ենթարկածներ հետ, և իր կյանքի մնացած տարիներն անցկացրեց այս մարդկանց՝ հիմնականում տղամարդկանց հետ աշխատելով: Նա մտածում էր, որ պետք է ամենադժվար հարցերից մեկին պատասխանի, և նաև գիտեր, որ եթե շարունակենք հրաժարվել այս զարհուրելի բռնարարքների հետ առերեսվել, երբեք հնարավոր չի լինի բանտերից ազատվել: Այսօր ինչպե՞ս ենք վարվում այն մարդկանց հետ, ովքեր սարսափելի հանցանքներ են գործում: Մենք նրանց բանտ ենք ուղարկում, ուր այլևս ստիպված չենք նրանց մասին մտածել: Այլևս ստիպված չենք մտածել ոչ հանցանք գործածների, ոչ էլ խնդրի մասին, իսկ այն շարունակում է վերարտադրվել: Խնդրին նման կերպ մոտենալը երաշխավորել ու երաշխավորում է, որ խնդիրը կվերարտադրվի սերնդից սերունդ: Դու խոսում էիր ստրկատերերի օրագրերի մասին, մարդիկ, ովքեր սարսափելի արարքներ են գործել, ովքեր, սակայն, պարտադիր չէ, որ… ինչ-որ մեկի հեռախոսն է զանգում: Ոչինչ, կսպասենք: Ասում էիր, որ այդ մարդկանցից շատերը դաժան չէին, նրանք դաժան բաներ էին անում: Կարծում եմ՝ սա է, որ այսօր դժվարանում ենք հասկանալ:

ԹՄ: Ինչ-որ մեկն այն անվանել է թյուրըմբռնված ինքնության դեպք: Ո՞վ էր ասել, որ ինքնասպանությունը թյուրըմբռնված ինքնության դեպք է:

ԱԴ: Ինքնասպանությունը  թյուրըմբռնված ինքնության դե՞պք է: Պարզ է: Քանի որ իրականում ուրիշին ես սպանում. ինքդ քեզ չես ճանաչում:

ԹՄ: Այո, չգիտես, թե դու ով ես: Եվ հնարավոր է, որ խորքում դա նույն բանն է. մի կողմ ենք դնում խնդիրը, այլևս կարիք չունենք խնդրին անդրադառնալ, այդ գործողությունը, այդ վարքագիծը  բարոյականության սահմաններից դուրս է, դա մեզ հետ ոչ մի կապ չունի  ու մեզ չի վերաբերվում: Մի նախագիծ արեցի Լուվրում, Փարիզում, որ կոչվում էր «Oտարի տունը» (The Foreigner’s Home, 2006). օտարը տանն է, սա իր տունն է, իր սեփականությունը: Օրինակ, Աֆրիկայում տեղաբնիկներին վերաբերվում էին իբրև օտարների: Գաղութացումը հենց դա է: Դու քո սեփական տան մեջ դառնում ես օտար, և անշուշտ դա այդպես է նաև աֆրո-ամերիկացիների դեպքում:

ԱԴ: Եվ բնիկ ամերիկացիների, ում դիվականացրել են:

ԹՄ: Oտարի գաղափարը, սակայն, միայն լեզվաբանական, աշխարհագրական կամ համայնքային չէ: Այն իսկապես անդամահատման (severance) մի ձև է, գիտակից ձև՝ գուցե դիրքի համար արվող կամ էլ այլ խմբի պատճառով, որը չունի քո առավելությունները: Ոչ ոք այս աշխարհ չի գալիս կանխակալ վերաբերմունքով ու նախապաշարմունքներով, ոչ ոք: Այդ ամենը կարող ենք վաղ տարիքից սովորել, եթե մի միջավայրում ենք, որտեղ նման գաղափարների սնուցման համար պարարտ հող կա: Սակայն այդ ամենը մեր գեներում չկա ու բնական չէ, բայց կախված միջավայրից՝ կարող է այդպիսին դառնալ:  

Ու մարդ արարածի այս անմեղությունն է, որ կցանկանայի համեմատել «անմեղ ամերիկացու» այս ռոմանտիկական գաղափարի հետ: Նկատե՞լ եք՝ ամերիկացիները միշտ անմեղ են: Հարյուրավոր գրքեր կան «անմեղ ամերիկացու» մասին: Եվ ես ուզում էի հետ գնալ հաստատութենականացումից առաջ՝ տեսնելու, թե արդյո՞ք այս մարդիկ հարստության և ռեսուրսների համար էին Եվրոպայից այստեղ գալից, թե՞ որովհետև մահու չափ վախեցած էին: Պետք է ինչ-որ սարսափելի բան եղած լիներ, որից փախչելու համար պատրաստ էին իրենց կյանքը վտանգի ենթարկելով երկու-երեք ամիս անցկացնել  հնամաշ ու խարխուլ նավերի մեջ: Այդ նավերից շատերը՝ ծանրաբեռնված կենդանիներով,  խորտակվեցին: Այդ նավերն իրականում հենց կենդանիներ տեղափոխելու համար էին: Մարդիկ կովերի, խոզերի հետ մի տեղում էին: Նրանք այս երկիր էին գալիս գրեթե ձեռնունայն, իսկ երկիրն, անշուշտ, շատ հարուստ էր: Սակայն ինչի՞ց էին այս մարդիկ փախչում: Հիմնականում կրոնից և չքավորությունից: Բայց ասածս այն է, որ, օրինակ, իտալացիները, ովքեր եկել էին այս երկիր, որոշ ժամանակ անց այլևս իտալացի չէին. նրանք սպիտակներ էին:

ԱԴ: Սակայն դրա համար երկար ժամանակ պահանջվեց:

ԹՄ: Ճիշտ ես, շատ երկար ժամանակ:

ԱԴ: Սպիտակ դառնալու երկարատև գործընթաց էր դա:

ԹՄ: Այո, դա գործընթաց է: Չես կարող մատի մի շարժումով այդպիսին դառնալ: Բայց ես ցանկանում էի հետ գնալ ու տեսնել, թե այս երկիրը, հատկապես հաշվի առնելով ներկա քաղաքական երանգավորումն ու մաղձը, ինչպիսի՞ն է եղել առաջ, երբ բոլոր երկրներն այս տարածքից իրենց բաժինն էին ուզում: Հնարավոր է, որ հիմա մենք հոլանդերեն կամ իսպաներեն խոսեինք, կամ էլ նույնիսկ շվեդերեն: Գիտեի՞ք, որ Շվեդական կայսրություն է եղել: Ես չգիտեի: Նրանք բոլորն այստեղով անցել են, արել են նույնը, ինչն Աֆրիկայում՝ փոքր տարածքներ վերցնելուց մինչև իսկ ամբողջը պահանջելը: Քաղաքների անուններն ամեն հինգ տարին մեկ փոխվում էին: Ինչ-որ մեկն ասում էր՝ Նյու Յորք չէ, այլ այսինչ է կամ այնինչ:
Սակայն մարդիկ, ովքեր այստեղ էին հաստատվել, ովքեր իսկապես փախստականներ էին, այստեղ էին եկել այլ նպատակներով: Այս ամենը զարհուրելի է դարձնում այն փաստը, որ ռասիզմը և ստրկությունը նման չափերի հասան, քանի որ փող ու շահույթ ստանալու համար էին ծառայեցվում: Այս երկրում արդյունաբերական հեղափոխությունը տևեց մոտ երեք տասնամյակ: Այլ երկրներում դա տևեց շուրջ մեկ դար: Ինչո՞ւ: Որվհետև այստեղ կար ստրուկների աշխատուժը: Ստիպված չես նրանց վճարել: Պարզապես կերակրիր նրանց, վանդակի մեջ դիր և հետո տար Կուբայում ինչ-որ մի վայր, որտեղ շաքար են պատրաստում: Մարդիկ չէին դիմանում, մահանում էին, իսկ նրանք շարունակ նոր ստրուկների էին բերում: Կուբան փոքր կղզի է: Ի՞նչ կարիք կար հազար կամ երկու հազար ստրուկի: Ինչո՞ւ էին շարունակ նոր ստրուկներ բերում: Հետո իմացա, որ դա արվում էր, քանի որ մարդիկ շատ արագ էին մահանում:
ԱԴ: Մեկը մահանում է, մյուսին ես բերում:
ԹՄ: Այո, ուղղակի բացը լրացնում ես: Մեկ կամ երկու տարի կդիմանան, իսկ հետո մեկ ուրիշին կբերես: Նրանք փորձում էին բերել ավելի երիտասարդներին, ովքեր գոնե չորս տարի կապրեին: Այս մարդկանց պակասը լրացնում էին հնոցում ածուխ ավելացնելու պես: Իմ այս գրքում ես ոչ միայն ցանկանում էի հասկանալ ռասայի հետևանքները (ինչն արեցի առաջին գրքումս`«Ամենակապույտ աչքը» (The Bluest Eye, 1970)), այլև դրա հետ կապված այլ բաները,  քանզի այն կարծես թե ճեղք, բաց ունի. դու պետք է կամ խիստ դեմ լինես դրան, կամ արդարացնես այն, կամ դրա զոհը լինես, կամ էլ այն շահագործողը: Ես ցանկանում էի հրաժարվել այդ ոչ մի տեղ չտանող դիսկուրսից և բացահայտել դրա սկզբնաղբյուրները, դրա նպատակը. ոչ միայն «քավության նոխազ նպատակը», այլև դրա իրական գործառույթը, այն է՝ իշխանություն, վերահսկողություն և փող: Ռասիզմն այդ նպատակին է ծառայում:
Ռասիզմն այն չէ, երբ  «այս խումբը տարբեր է մյուսներից»: Դրա համար կա  «մոտիկ ընկերներցս մեկը... » արտահայտությունը. բոլորս էլ գիտենք մեկին, ով տարբերվում է մյուսներից: Ռասիզմը  «հիմնական սննդային օրակարգի» մեջ է, մտավոր դիետայի և անտեղյակության մեջ այն մարդկանց ու նրանց կատարած աշխատանքի, ովքեր գուցեև վատ մտադրություններ չունեն: Ես լուրջ էի, երբ ասում էի, որ չեմ հասկանում, թե ինչու են հոգեթերապևտները սա անտեսում, կամ անտեսում այդ ձևով: Սա շատ հզոր բան է՝ մտքի ու մտածողության հետ է կապված: Եվ Անջելայի փորձառությունը գրադարանների հետ կապված…ինչ-որ մեկն էլ ասում էր գրադարան գնալու դժվարություն ունենալու մասին:
ԱԴ: Դա էլիս Ուոքերն էր:  Ասում էր, որ այսօր գրադարան գնալն իր համար շատ դժվար է: Ես այնքան ծարավ էի գրադարանի փորձառության, որ երբեք չեմ զգացել այդ դժվարությունը: Երկար ժամանակ գրադարանների որս էի անում աշխարհերի տարբեր անկյուններում:
ԹՄ: Ես գրադարարն իմ տունն էի համարում: Առաջին նորմալ աշխատանքս, տասներկու տարեկանում ուրիշների հատակը մաքրելուց զատ,  գրադարանում փեյջի աշխատանքն էր: Ինձ վերցրեցին, քանի որ քույրս գլխավոր գրադարանավարի քարտուղարն էր: Գործի անցնելուց  անմիջապես հետո ինձ տեղափոխեցին մեկ ուրիշ բաժին, որովհետև շատ դանդաղ էի աշխատում. գրքերը կարդում էի, հետո նոր դասավորում դարակներում:
ԱԴ: Մինչև առաջ անցնելը, Թոնի, մի պատմություն կա, որով կցանկանայի կիսվել: Այս սեպտեմբերին Կոլումբիայում էի: Այցելել էի Կալիից դուրս գտնվող լեռնային գոտում ապրող մի համայնք: Այնտեղ բնակվում էին աֆրիկյան ծագում ունեցող մարդիկ, որոնց նախնիները չորս հարյուր տարի շարունակ ստրկության մեջ են ապրել. նրանց Կոլումբիա էին բերել ոսկու հանքերում աշխատելու համար: Նրանց սերունդները մինչև հիմա ապրում են այդ նույն վայրում, ուր նրանց նախնիներն էին հաստատվել ստրկությունից փախչելուց հետո: Այսպիսով, դա սկզբում փախստական ստրուկների բնակատեղի էի եղել, Մարոնների բնակատեղու պես: Այդ մարդիկ այսօր ապրում են այն նույն հող վրա, որի վրա չորս հարյուր տարի առաջ ապրել են իրենց նախնիները և անում այն նույն աշխատանքը, որ չորս հարյուր տարի առաջ արել են իրենց նախնիները: Նրանք մինչև հիմա ոսկու հանքը մշակում են շատ ինքնատիպ եղանակով: Կանայք հանքափորներ են, երեխաները հանքափորներ են: Պետք է տեսնես, թե կանայք ինչ ոգևորությամբ են խոսում հանքափորության մասին:
ԹՄ: Իսկ տղամարդիկ ի՞նչ են անում:
ԱԴ: Տղամարդիկ էլ են հանքափորությամբ զբաղվում: Նրանք բոլորը հանքափորներ են, բայց հետաքրքիր է, որ կանայք ասում՝ «ես դեռևս մորս արգանդում հանքափոր էի»: Ու թեպետ հողը նրանց է պատկանում, դրա սեփականության իրավունքը,  սակայն, չի տարածվում հողի ընդերքում եղած ենթաշերտերի ու հանքանյութերի վրա: Եվ մի շարք հանքարդյունաբերող ընկերություններ փորձում են այս մարդկանց իրենց տներից դուրս հանել, որպեսզի կարողանան հանքափորության նոր արդյունաբերականացված ձևեր ներդնել: Նման ընկերություններից մեկի՝ «AngloGold Ashanti»-ի գլխավոր գրասենյակը տեղակայված է Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում: Այդ ընկերության գլխավոր գործադիր ղեկավարը սև հարավաֆրիկացի է:
Ու սա խճճում ռասիզի վերաբերյալ մեր պատկերացումը, ինչպես նաև իշխանության ու ռասիզմի միջև կապը: Սա նաև վկայում է այն մասին, որ ռասիզմ ունի իր սեփական դինամիկան և մղումը, անկախ այն բանից, թե այդ մարդիկ ովքեր են կամ թե ինչ են նրանք մտածում: Սև հարավաֆրիկացին, որն ընդամենը մի որոշ ժամանակ առաջ է ազատություն ստացել Հարավային Աֆրիկայի ռասայական խտրականության ռեժիմից (apartheid), հիմա եկել է ու այս մարդկանց իրենց տնից ուզում է դուրս հանել: Պետք է Կոլումբիայի նոր նախագաին նամակ գրել: Ահա, մի բան, որ այս երեկո կարող ենք բոլորս անել:

Հարց: Ներողություն եմ խնդրում հեռախոսազանգի համար: Զանգը Փենսիլվանիայից էր, մահապատժի դատապարտվածների բաժնից: Եթե խոսում ենք բանտերի ու դրանց այդքան անմարդկային լինելու մասին, ու թե ինչպես ենք զրկվում այդքան փայլուն մտածողներից ու առաջնորդներից, կարո՞ղ ենք խոսել նաև Մումիայի և մյուս բոլոր քաղաքական բանտարկյալներին մասին, ովքեր այսօր բանտում են:
ԱԴ: Նախ, եթե խոսում ենք գրագիտության, գրադարանների և ազատագրման մասին, պետք է նշենք, որ Մումի Աբու-Ջամալը անգնահատելի ներդրում ունի այս բոլոր երեքում:  Ու մենք պարտավոր ենք փրկել Մումիայի կյանքը: Սա նաև սովորելու և ազատության փոխկապակցվածության մասին է: Սա այն մասին է, թե ինչպես ենք օգտագործում մեր գրագիտությունը: Ոստիկանական ուժերն ամբողջ երկրով մեկ մոբիլիզացվել են Մումիայի դեմ, ու այդ պատճառով էլ հնարավոր չի եղել այնպիսի արշավ կազմակերպել, ինչպիսին աշխարհի մյուս մասերում: Մումիան, իմիջիայլոց, Փարիզի պատվավոր քաղաքացի է: Եվրոպայում նրա անունով փողոցներ կան անվանակոչված: Գերմանիայում բոլորը գիտեն նրա անունը: Եվ սա լավ հարց է՝ իսկ ի՞նչ կարող ենք մենք անել:
Նաև կարծում եմ, որ մենք պետք է կատարենք շարժումներ ստեղծելու համար անհրաժեշտ աշխատանքը, այսինքն՝ օգտագործենք մեր բոլորը միջոցները մարդկանց խրախուսելու համար, որ այս դեպքի մասին մտածեն, որ պատմեն մյուսներին Մումիայի մասին: Եթե դպրոցական երեխաներ ունեք, խնդրեք ուսուցիչներին, որ նրանց հետ խոսեն այսպես կոչված «ժողովրդավարական» հասարակությունում ապրելու և միաժամանակ մի շարք խնդիրներ մահապատժի պարբերաբար կիրառումով լուծելու մասին: ԱՄՆ-ն ամբողջ աշխարհում միակ զարգացած ժողովրդավարական երկիրն է, որ մարդկանց այսպես մահվան դուռն է ուղարկում: Ժողովրդավարությունը ընդլայնելու, մահապատիժը վերացնելու արշավի գլխավոր առաջամարտիկներից մեկը Մումիան է եղել:
Հարց: Բարի երեկո: Առաջին բանը, որ ուզում եմ ասել, այն է, որ Տասներորդ փողոցի և Վեցերորդ պողոտայի վրա գտնվող կանանց կալանավայրի տեղում հիմա գրադարն է՝ «Jefferson Market Library»: Կարծում եմ՝ սա հրաշալի նորություն է: Հարցս հետևյալն է. պրոֆեսոր Մորիսոն, դուք խոսեցիք անձի ես-ի մասին, և կցանկանայի իմանալ, թե արդյո՞ք դրանով կարելի է բացատրել ներգաղթյալների դեմ ուղղված այս զայրույթը, գեյ դեռահասների ինքնասպանությունն ու բուլլինգը: Եվ նաև հետաքրքիր է իմանալ, թե ինչ եք մտածում գենդերի արտահայտման, ռասայի և ինքնաատելության կապի մասին:
ԹՄ: Ինձ համար դա շատ պարզ է: Հոմոֆոբիան և դրանից բխող բռնությունն ակնհայտ  ինքնաոչնչացում է: Ուրիշներին պիտակավորելը, նրանց ծեծի ենթարկելն ու ցանկապատից կախելը, սրանք ինքնաոչնչացնող արարքներ են: Շատերը գուցե սա չեն գիտակցում: Որքան ուժեղ է միասեռական անձի դեմ ուղղված այդ դաժանությունն ու չարությունը, այնքան ավելի մեծ է բռնությունը հենց անողի ես-ի նկատմամբ, և այն տարածվում է նաև այլ տեսակի քավության նոխազների, օրինակ՝ մեքսիկացիների վրա:

Վերջերս հիշել էի, որ երբ Բեռլինի պատը փլուզվեց, ես ասացի, որ կոմունիզմի ավարտը նաև կապիտալիզմի կոշտ ձևի ավարտն է. եթե մեկը գնաց՝ նրա հետ կգնա և մյուսը: Եվ ես ճիշտ դուրս եկա:

ԱԴ: Ճի՞շտ դուրս եկար:

ԹՄ: Այո՛: Կապիտալիզմը, ճիշտ է, դեռ շունչը չի փչել, սակայն ակնհայտ է, որ այն խորտակվում է: Այո, այն փլուզվում է: Նրանք դա չգիտեն, իսկ ես գիտեմ:

ԱԴ: Ճիշտ ես, փլուզվում է: Սակայն շատերը դա չգիտեն:

ԹՄ: Առանց կապիտալիզմի ապրելու մտքից սարսափում են:

ԱԴ: Կարծում եմ, որ կապիտալիզմը հիմա կարողանում է մեր հույզերի մեջ ներթափանցել այնպես, ինչպես նախկինում երբեք չի կարողացել:

ԹՄ: Բոլորը զայրացած են: Կապիտալիզմին երկար չի մնացել: Ասում եմ ձեզ՝ այն ճեղքվել, փուլ է գալիս: 

ԱԴ: Ինչպե՞ս կարող ենք արագացնել կապիտալիզմի վախճանը. այ սա եմ ուզում իմանալ:

ԹՄ:  Նախ և առաջ, պետք է այդ հանրապետականներին իշխանության մոտ չթողնել, քանի որ նրանք կառչում են կապիտալիզմի ամենակոշտ, ոչ թե ասենք ինչ-որ քաղաքակիրթ ձևից. ինչքան կոշտ՝ այնքան լավ: Ես հնարավոր է չտեսնեմ կապիտալիզմի վախճանը (մյուս տարի ութսունս է լրանում), սակայն դու, Անջելա, կտեսնես:

ԱԴ: Ես քեզնից շատ հետ չեմ, Թոնի:

ԹՄ: Երբ Բեռլինի պատը փլուզվեց, ուրիշ ամեն տեսակ պատեր կառուցվեցին՝ Իսրայելի և Արևմտյան ափի միջև, Մեքսիկայի հարավային սահմանին: Ամեն տեսակ պատեր կառուցվեցին, ու ոչ միայն ֆիզիկական պատեր, այլև տարաբնույթ բանտարկող պատերը: Մենք անընդհատ բաժան(վ)ում ենք: Բեռլինի պատը նրա համար էր, որ մարդիկ չկարողնան դուրս գնալ, իսկ հիմա մենք պատեր ենք կառուցում, որ նրանք չկարողանան ներս թափանցել:

Հարց: Բարի երեկո: Ի՞նչ եք կարծում, ո՞րն է ավելի վատ՝ ներքուստ բանտարկված լինելը, թե՞ բանտարկված լինելը հասարակության կողմից: Եվ հնարավո՞ր է ներքուստ լինել ազատ ու միաժամանակ հասարակության կողմից բանտարկված, օրինակ՝ստրկության մեջ կամ բանտում:
ԱԴ:  Իրականում հարցը ազատության այլ հարթության մասին է՝ ներքին և արտաքին ազատության, և թե ինչ ենք հասկանում ազատություն ասելով: Մենք խոսում էինք Ֆրեդրիկ Դուգլասի մասին. ազատությունը նրա ժամանակ ուներ պատմական իմաստ՝այն ստրկատիրությունը վերացնելու մասին էր: Ֆրեդրիկ Դուգլասը  փայլուն մտածող էր, սակայն ազատության նրա պատկերացումը պատմականորեն սահմանափակ էր: Շատ առումներով այն տղամարդկության  մասին էր. Դուգլասը Քովիի հետ կռվում է իր տղամարդկությունը ապացուցելու համար և միաժամանակ նաև ազատություն ձեռք բերելու հնարավորություն ստանում: Եվ հարց է ծագում՝ իսկ ու՞ր մնացին կանայք և փոքր աղջիկները, ինչպիսի՞ն էին ազատության նրանց պատկերացումները :
Եվ վերադառնալով հոմոֆոբիայի և գեյ երիտասարդների ինքնասպանության մասին հնչվեցված հարցին, ուզում եմ նշել, որ այդ ամենի հիմքում ազատության մասին մեր պատկերացումն է և դրա խորը պատմական բնույթը: Ի՞նչ է նշանակում ազատ լինել մեր օրերում և ի՞նչ էր դա նշանակում Ֆրեդրիկ Դուգլասի ժամանակներում: Ի՞նչ էր նշանակում ազատության համար պայքարել քաղաքացիական իրավունքների շարժման ժամանակաշրջանում: Եվ ի՞նչ է նշանակում ընդլայնել ազատության մասին մեր պատկերացումը: Մենք շատ ենք խոսում ներգաղթյալների մասին, Թոնի: Դու քիչ առաջ խոսում էիր Մեքսիկայի պատի, պաղեստինցիների մասին և, ուրեմն, ինչպե՞ս կարող ենք պաղեստինցիների ազատությունը ներառել ազատության մեր պատկերացման շրջանակի մեջ, ինչպե՞ս կարող ենք այդ շրջանակում ընդգրկել ներգաղթյալների ազատությունը: Եվ ի՞նչ ենք մտածում տրանսգենդերների, գեյերի, լեսբիների, բիսեքսուալների մասին ազատության այդ շրջանակում, ու ի՞նչ է դա մեզ ասում ազատության մեր այդ շրջանակի սահմանափակ լինելու աստիճանի մասին:    

Ես ինձ երբեմն հարց եմ տալիս՝ հարյուր տարի անց մարդիկ ինչպե՞ս են խոսելու ազատության պայքարի մասին: Ինձ չի թվում, որ մենք երբևէ կհասնենք այդտեղ: Չեմ կարծում, որ ինչ-որ մի կետի կհասնենք, որտեղ մենք ազատ կլինենք, կկարողանանք շունչ քաշել, կկարողանանք պայքարը դադարեցնել: Կհաղթանակենք: Եվ թվում է, որ հենց ազատության համար մղվող պայքարի, ազատության մասին խորհելու ու գրելու շարժընթացում ենք մենք անընդհատ վիճարկում այն շրջանակի սահմանները, որից ներս ձևավորում ենք ազատության մեր այդ երևակայականը:
ԹՄ: Այդպես էլ կա: Ազատությունը գլխավորապես երևակայվող է: Մի ժամանակաշրջանում մի բան է, մյուսում՝ մեկ այլ:  Ազատության մասին իմ պատկերացման կարևոր մասը կազմում է գիտելիքը, թերևս նաև իմաստությունը, եթե հաջողվում է հասնել դրան, բայց գիտելիքն՝ անպատճառ: Ծննդոց գրքում առաջին ու գլխավոր մեղքը գիտելիքն է, գիտելիքի ձեռք բերումը: Դրա պատճառով նրանց վտարեցին այդ փոքրիկ մանկապարտեզից, այդ օրորոցից: Աստվածաշնչի՝ Ջեյմս արքայի թարգմանությունում բառացիորեն ասվում է՝ «նրանք կարող են իմաստուն դառնալ»,  և ուրեմն պետք է դա թույլ չտալ: Նրանք դա գիտեն, և այդ պատճառով է, որ շատ այլ կրոններ և կրոնների ձևեր այդքան կարևորում են հավատամքն ու հավատը, այլ ոչ թե գիտելիքը: Ինչ-որ զորեղ, հրապուրիչ և ազատագրող բան կան այն բանի մեջ, ինչը սկիենտա, գիտություն, գիտելիք ենք կոչում: Սրա մասին է Անջելան խոսում, երբ խոսում է կարդալու և տարբեր տեսակի գրագիտության անհրաժեշտության մասին, երբ գտնվում ես սահմանափակ (ան)ազատության մեջ: Այն, ինչ արեց Ֆրեքրիկ Դուգլասը, և այն, ինչ Մումիան է անում բանտում, իրականում նույն բանի մասին են: Մեծագույն սարսափը, ինչպես հավատացրել են մեզ, գիտելիքն է, քանի որ այն մեզ իսկապես կազատ(ագր)ի: