August 17, 2021

Ստելա Նյանզի -

Կանայք Այլևս Չեն Սպասելու

Կանայք այլևս չեն սպասելու բացակայող տղամարդկանց
Այս թունավոր օձերին մեր տներից քշելու համար։
Մենք կվերցնենք ձեր ժանգոտած երկար թրերը
Ու կտոր-կտոր կանենք այդ մաղձոտ օձերին։

Կանայք այլևս չեն սպասելու ամորձատված տղամարդկանց
Պետության կողմից սպանված բարեկամների դագաղները տանելու համար։
Մենք հագնում ենք ձեր տաբատներն ու տարազերը 
Եվ տանում ենք այդ արկղերը մինչև գերեզմաններ, որ ինքներս ենք փորել։

Կանայք այլևս չեն սպասելու վախկոտ տղամարդկանց
Ուգանդայի ազատագրման համար պայքարելու։
Մենք հավաքում ենք հրթիռները մեր գրիչների մեջ ու նռնակները՝ բերանների
Եվ մեր ճշմարտությունը կրակում ենք բռնապետության վրա։

Կանայք այլևս չեն սպասելու կույր տղամարդկանց
Մեզ դեպի խոստացված գեղեցիկ երկիր առաջնորդելու
Մենք ամրացնում ենք մեր ոտքերի մկանները
Եվ հեծանիվներով ու մեքենանորով ինքներս մեզ տանում ենք դեպի ազատություն։

Կանայք այլևս չեն սպասելու անդեմ տղամարդկանց
Մեզ փաղաքշելու, սիրելու կամ հաճույք պատճառելու համար։
Մենք կրում ենք յուղի մեջ թաթախված դիլդոներ
Եվ սերմնավորում ենք ինքներս մեզ ավելի ամուր սերմնահեղուկով։




Ազգին պոեզիա սովորեցրեք
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Հատուկ ուժայիններին վրա բերելով չի հաջողվի
Արդյունքաբեր գազ կրակել հանգերի վրա
Կամ մեր բանաստեծությունների տաղը ցրել։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Մոռացված զանգվածները մեր ցավը կճղտեն
բռնապետության միջուկը ծակող տների մեջ:
Ձեր տափակություններից ավելի ուժեղ են հարվածում 
հում բանաստեղծությունները։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Ձեռնաշղթաները չեն կարող պարունակել բանաստեղծությունների զորությունը։
Ձեռփակալման հրամանները չեն կարող անհետացնել անգիր արած տողերը
Պոեզիան երբեք չի կարող բանտում կալանավորվել։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Հետաքննող խուզարկուներն ու հանցանքներ պարզողները
Չեն կարող փոխաբերություններ, նմանաբանություններ կամ խորհրդանշաններ վերծանել
Նրանց գրավոր ծանուցումները երբեք հասկանալի չեն լինի։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Այն գրել, արտասանել և մեկնաբանել։
Ճնշվածների բանաստեղծությունները կճնշեն ճնշողներին։
Բանաստեղծությունները մեզ կտեղափոխեն ազատություն։


July 28, 2021

Մոշել - Սիլվիա Պլաթ


Ոչ ոք չկա նրբուղում, ու ոչինչ, ոչինչ բացի մոշերից,
Երկու կողմից մոշեր` թեպետ հիմնականում աջ կողմից,
կեռ-կեռ վայր իջնող մոշենու կածան, ու դրա վերջում
ինչ որ մի տեղ՝ ծփացող ծով։ ։ Մոշեր
այնքան մեծ որքան բթամատիս կլոր մասը, որքան բթամիտ են աչքերը
Ցանկատնկերում սևացած, գիրացած
կապույտ-կարմիր հյութերով։ Սրանով են նրանք շռայլում իմ մատները։
Ես չէի խնդրել այսպիսի արյունակից քույրություն; նրանք պետք է, որ սիրեն ինձ։
Նրանք համակերպվում են իմ կաթի շշին, տափակեցնելով իրենց եզրերը։


Վերևում գնում են ագռավները սևի մեջ, աններդաշնակ երամ -
Վառված թղթի պատառներ պտտվելով պայթած երկնքում։
Նրանցն է միակ ձայնը, որ առարկում է ու առարկում։
Ես չեմ կարծում, որ ծովը երբևե կհայտնվի։
Բարձր, կանաչ մարգագետինները շողում են, կարծես լուսավորված լինեն ներսից։
Մոտենում եմ մի այնքան հասած հատապտղի թփի, որ այն ճանչերի թուփ է,
կանաչակապույտ նրանց փորերն ու թևերի թերթիկները կախված են Չինական էկրանից։
Նրանց ապշեցրել է հատապտղերի մեղրախնջույքը; նրանք հավատում են դրախտին։
Եվս մի կեռ ու հատապտուղներն ու թփերն էլ չկան։


Հիմա միակ գալիքը ծովն է։
Երկու բլուրների մեջտեղից հանկարծակի քամի է հեղում ինձ վրա,
ապտակելով իր ցնորք լվացքը իմ դեմքին։
Այս բլուրները չափից շատ կանաչ ու քաղցր են աղի համ առած լինելու համար։
Հետևում եմ բլուրների միջև գնացող ոչխարների արահետին։ Վերջին կեռը ինձ հասցնում է բլուրների հյուսիսային փեշին, իսկ փեշը նարնջագույն քար է,
որը նայում է դեպի ոչինչ, ոչինչ բացի մի ահռելի տարածքից՝
կազմված անագեղեն ու սպիտակ լույսերից, ու ժխորից, կարծես արծաթագործերն են
ծեծկում ու ծեծկում կամակոր մետաղին։

July 19, 2021

ասեղնագործված

փաստաթուղթ

July 13, 2021

Բաց Թողնելով - Գլորիա Անզալդուա

 

Բավարար չէ

որոշել բացվել։ 

 

Պետք է մատերդ խրես

պորտիդ մեջ, քո սեփական երկու ձեռքով

ճեղքելով բացես,

դուրս թափես մողեսներին ու պոզավոր դոդոշներին

խոլորձներին ու արևածաղիկներին,

բավիղը շուռ տաս ներսից դուրս։

Թափ տաս։

 

Միևնույն է, մինչև վերջ չես դատարկվում։

Գուցե թաքնված կանաչ խորխ կա

հազիդ մեջ։

Կարող է նույնիսկ չիմանաս,

որ այնտեղ է

մինչև կոկորդիդ մեջ մի հանգույց չաճի`

վերածվելով գորտի։


Գաղտնի ժպիտ է այն հրահրում

քիմքիդ վրա

փոքրիկ օրգազմներով լի։

 

Բայց վաղ թե ուշ

այն դրսեվորվում է.

Կանաչ գորտը անամոթաբար կռռում է։

Բոլորը վեր են նայում։

 

Մի անգամ բացվելը

բավարար չէ։

Կրկին պետք է խրես ձեռքերդ

պորտիդ մեջ, երկու ձեռքերով

պատռես,

դուրս գցես մեռած առնետներ ու  խավարասերներ

գարնանային անձրև, դեռաբողբոջ եգիպտացորեններ։

Շուռ տուր բավիղը ներսից դուրս։

Թափ տուր։

 

Այս անգամ պիտի բաց թողնես։

Նայիր վիշապի բաց դեմքին

ու թույլ տուր սարսափը կուլ տա քեզ։

- Տարրալուծվում ես իր թքի մեջ

- ոչ մեկը քեզ չի ճանաչում որպես ջրափոս

- ոչ մեկը քեզ չի կարոտում

- դու նույնիսկ հիշված չես

և բավիղը նույնիսկ

քո ստեղծածը չէ։

 

Դու հատել ես սահմանը։

Եվ քո շուրջն ամբողջությամբ տարածություն։

Միայնակ։ Ոչնչի հետ։

 

Ոչ ոք քեզ չի փրկելու։

Ոչ ոք քեզ չի քաղելու,

չի կտրելու հաստ փշերը քո շուրջ։

Ոչ մեկը չի գրոհելու

ամրոցի պատերը, ոչ էլ

համբուրելով արթնացնելու քո ծնվելը,

վարսերիցդ կառչելով ցած իջնելու,

ոչ էլ քեզ բարձրացնելու

սպիտակ ձիու վրա։

 

Չկա մեկը, ով

կսնի քո իղձերը։

Առերեսվիր դրա հետ։ Պետք է դու

անես, ինքդ արա։

Եվ քո շուրջն ամբողջությամբ

մի ընդհարձակ տարածք։

Միայնակ։ Գիշերվա հետ։

Մթություն, որի հետ պետք է ընկերենաս

եթե ուզում ես գիշերները քնել։

 

Բավարար չէ

բաց թողնել երկու անգամ, երեք անգամ,

հարյուր։ Շուտով ամեն ինչ

ձանձրալի է, անգոհացուցիչ։

Գիշերվա բաց դեմքը

քեզ այլևս չի հետաքրքրում։

Եվ ահա, նորից, կվերադառնաս

քո տարերքին ու

ինչպես ձուկն է մոտենում օդին դու գալիս ես բացվելուն

միայն շունչերի արանքում։

Բայց խռիկներն արդեն 

աճում են կրծքերիդ վրա։


July 4, 2021

Լռության փոխակերպումը լեզվի և գործողության

ՕԴՐԻ ԼՈՐԴ

(1977թ.-ի դեկտեմբերի 28-ին Արդի լեզվի ասոցիացիայի «Լեսբի և գրականություն» պանելին ներկայացված հոդված, Չիկագո)

Ես բազմիցս հասկացել եմ, որ այն, ինչ ինձ համար կարևոր է` պետք է բարձրաձայնել, վերածել խոսքի, կիսվել դրանով, նույնիսկ եթե կա վտանգ, որ դրանից այն կվնասվի կամ սխալ կհասկացվի։ Հասկացել եմ, որ խոսելն է ինձ համար օգտակար է՝ առավել ամեն ինչից։ Ես կանգնած եմ այստեղ որպես Սև լեսբի բանաստեղծ, և այս ամենի իմաստը հիմնված է այն փաստի վրա, որ դեռ կենդանի եմ, բայց կարող էի և չլինել։ Ընդամենը երկու ամիս առաջ երկու բժիշկ՝ մեկը կին, մյուսը տղամարդ, ինձ ասացին, որ պետք է կրծքի վիրահատություն տանեմ, և որ 60-ից 80 տոկոս հավանականությամբ ուռուցքը չարորակ է։ Այս լուրի և վիրահատության օրվա միջև ընկած տառապալից երեք շաբաթվա ընթացքում ստիպված եղա վերադասավորել ամբողջ կյանքս։ Վիրահատությունն արեցին, և ուռուցքը բարորակ էր։

Այդ երեք շաբաթվա ընթացքում ստիպված եղա զննել ինձ և իմ կյանքը՝ խիստ ու հրատապ հստակությամբ, որից թեպետ մինչ օրս ցնցված եմ,  բայց ինձ շատ ավելի ուժեղ եմ զգում։ Այս փորձառությունը շատ կանայք են ունենում, այսօր այստեղ եղածներիցդ ոմանք։ Այդ օրերին ապրած որոշ բաներ ինձ  օգնեցին հասկանալ, թե ինչ եմ մտածում լռության՝ լեզվի և գործողության փոխակերպման մասին։

Ստիպողաբար և էապես գիտակցելով մահկանացու լինելս, և թե ինչ էի ուզում կյանքից՝ անկախ դրա տևողությունից, առաջնահերթություններն ու բացթողումները խստորեն պատկերվեցին անխնա լույսի ներքո, և այն, ինչի համար ամենից շատ ափսոսացի՝ իմ լռություններն էին: Ինչի՞ց եմ երբևէ վախեցել։ Հարցադրել կամ ասել մտքինս կարող էր ցավ կամ մահ բերել։ Բայց մենք առանց այդ էլ անվերջանալի ցավեր ունենք, և ցավը կամ կփոխվի, կամ կանհետանա։ Իսկ մահը վերջնական լռությունն է։ Այն կարող է արագ վրա հասնել, առանց հաշվի առնելու թե արդյոք ասել եմ այն, ինչ պետք է ասեի, թե ուղղակի դավաճանել եմ ինքս ինձ՝ փոքրիկ լռություններով, մինչ պատրաստվում էի մի օր խոսել, կամ՝ սպասում ուրիշի խոսելուն։ Գիտակցումը, որ թեև շատ ավելի լավ կլիներ չվախենալ, սովորել վախը հեռանկարի մեջ դնելը ինձ համար դարձավ ուժի աղբյուր։

Վաղ, թե ուշ մեռնելու էի, անկախ նրանից` կխոսեի, թե ոչ։ Իմ լռություններն ինձ չէին պաշտպանել։ Ձեր լռությունը ձեզ չի պաշտպանելու։ Բայց ասածս ամեն իրական խոսքով, ճշմարտությունը (որին դեռ ձգտում եմ) ասելու ամեն փորձով կապվել եմ այլ կանանց հետ, որոնց հետ փնտրել ենք բառեր, որ կպատկանեին այն աշխարհին, որին բոլորս էինք հավատում՝ կամրջելով մեր տարբերությունները։ Այս կանանց մտահոգությունն ու հոգատարությունն էր, որ ինձ ուժ տվեց հանգամանորեն քննել կյանքս։

Կանայք, ովքեր ինձ օգնեցին դիմակայել, Սև էին և սպիտակ, տարեց և երիտասարդ, լեսբի, երկսեռական, հետերոսեռական. մենք բոլորս նույն պատերազմում էինք կռվում՝ լռության բռնակալության դեմ։ Նրանք ինձ տվեցին ուժ, առանց որի չէի կարողանա դիմանալ։ Մի քանի շաբաթ տևած սուր վախից հետո եկավ գիտակցությունը, որ մահվան դեմ մղած պատերազմում, (ակնայտ կամ ոչ, գիտակցաբար կամ ոչ), ես ոչ միայն զոհ եմ, այլ նաև ռազմիկ։

Ո՞ր բառերն են, որ չունեք դեռ։ Ի՞նչ եք ուզում ասել։ Որո՞նք են բռնակալությունները, որ ամեն օր հանդուրժում եք և փորձում ձերը դարձնել, մինչև որ հիվանդանաք և մեռնեք դրանցից՝ լռության մեջ։ Գուցե ձեզնից ոմանց համար ես ձեր վախերից մեկի դեմքն եմ։ Որովհետև ես կին եմ, Սև եմ, լեսբի եմ, որովհետև ես՝ ես եմ. Սև կին ռազմիկ բանաստեղծ, ով անում է իր գործն ու եկել է հարցնելու՝ իսկ դուք անո՞ւմ եք ձերը։ 

Իհարկե՛ վախենում եմ, որովհետև լռության վերածումը լեզվի և գործողության ինքնաբացահայտման արարք է, իսկ դա միշտ լի է վտանգներով։ Երբ աղջկաս պատմեցի մեր թեմայի և դրա հետ կապված իմ դժվարության մասին, ասաց. «Պատմիր այն մասին, թե ինչպես երբեք ամբողջական չես կարող զգալ, քանի դեռ շարունակում ես անտեսել ներսումդ եղած այն ձայնը, որ ուզում է խոսել, և եթե շարունակում ես անտեսել այն, ավելի ու ավելի է խստանում ու թեժանում, և եթե չխոսես մի օր, այն պարզապես կբարձրանա և բռունցքով կխփի բերանիդ՝ ներսի կողմից»։

Լռության պարագայում մեզնից յուրաքանչյուրը պատկերում է իր իսկ վախի դեմքը՝ վախ արհամարհանքի, դատապարտման, ճանաչման, մարտահրավերի, ջնջման․ բայց ամենից շատ վախենում ենք տեսանելիությունից, առանց որի չենք կարող ապրել։ Այս երկրում, որտեղ ռասայական տարբերությունը ստեղծել է հաստատուն, թեև անխոսելի տեսողության խեղաթյուրում, Սև կանայք մի կողմից միշտ շատ տեսանելի են եղել, մյուս կողմից անտեսանելի են դարձվել՝ ռասիզմի ապանձնավորման միջոցով: Նույնիսկ կանանց շարժման ներսում ենք ստիպված եղել պայքարել և դեռ պայքարում ենք հենց այդ տեսանելիության համար, որը նաև մեզ առավել խոցելի է դարձնում՝ մեր Սևությունը: Որպեսզի կարողանանք գոյատևել ամերիկա կոչված այս վիշապի բերանում, մենք ստիպված ենք եղել սերտել առաջին ու ամենակարևոր դասը՝ մենք երբեք կոչված չենք եղել գոյատևելու։ Ոչ որպես մարդ արարածներ։ Նույնը վերաբերում է այստեղ գտնվող ձեզնից շատերին՝ Սև կամ ոչ։ Այդ տեսանելիությունը, որն առավել խոցելի է դարձնում մեզ, նաև մեր ուժի ամենամեծ աղբյուրն է: Որովհետև, միևնույն է, մեքենան կփորձի ձեզ փոշիացնել, անկախ նրանից կխոսեք, թե ոչ: Մենք կարող ենք նստել մեր անկյուններում՝ մեկընդմիշտ համր, մինչ մեր քույրերն ու մենք սպառվում ենք, մեր երեխաները խեղաթյուրվում և ոչնչացվում են, մինչ մեր հողը թունավորվում է։ Մենք կարող ենք նստել մեր անվտանգ անկյուններում՝ համր ինչպես շիշը, սակայն դրանից մեր վախը չի պակասի։

Այս տարի իմ տանը նշում ենք Քուանզայի տոնը՝ աֆրոամերիկյան բերքահավաքի փառատոնը: Այն սկսվում է Սուրբ ծննդյան հաջորդ օրը և տևում յոթ օր: Քուանզայի յոթ սկզբունք կա՝ յուրաքանչյուրը օրվա համար մեկ սկզբունք: Առաջինը Ումոջան է՝ միասնությունը, սեփական անձի և համայնքի ներսում միասնության ձգտելու և այն պահպանելու որոշումը: Երեկվա՝ երկրորդ օրվա սկզբունքը Կուժիչագուլիան էր՝ ինքնորոշումը, ինքներս մեզ սահմանելու, մեզ անուն տալու և մեր անունից խոսելու որոշումը, ուրիշների կողմից սահմանվելու և խոսվելու փոխարեն: Այսօր Քուանզայի երրորդ օրն է, և այսօրվա սկզբունքը Ուջիման է՝ հավաքական աշխատանք և պատասխանատվություն՝ ինքներս մեզ և մեր համայնքը միասին կառուցելու, պահպանելու և մեր խնդիրները միասին լուծելու որոշումը:

Այստեղ գտնվող մեզնից յուրաքանչյուրն այս կամ այն կերպ պատասխանատու է լեզվի և դրա ուժի համար, վերագրավելու համար այն լեզուն, որը մեր դեմ է կիրառվել: Լռության՝ լեզվի և գործողության փոխակերպման համար չափազանց կարևոր է, որ յուրաքանչյուրս ուսումնասիրի ու հաստատի իր գործառույթը այդ փոխակերպման մեջ, ինչպես նաև գիտակցի իր դերի կարևորությունը։ 

Մեզնից նրանք, ովքեր գրում են, պետք է ուշադրություն դարձնեն ոչ միայն խոսքի, այլ նաև լեզվի ճշմարտացիությանը։ Մյուսները կարող են տարածել այն խոսքերը որ նշանակալից են իրենց համար։ Անհրաժեշտ է սովորեցնել ՝ ապրելով և խոսելով այն ճշմարտությունները, որոնց հավատում ենք և գիտենք՝ տրամաբանությունից անդին: Քանզի միայն այս ճանապարհով ենք կարող գոյատևել՝ մասնակցելով կյանքին, որը ստեղծագործ և շարունակական է, որը աճ է։

Վախը միշտ ներկա է՝ տեսանելիությունից, քննվելուց և գուցե դատապարտվելուց, ցավից, մահվանից։ Բայց այս ամենի միջով (բացի մահվանից) մենք արդեն լուռ անցնում ենք: Ինքս ինձ միշտ հիշեցնում եմ, որ եթե նույնիսկ համր ծնված լինեի կամ ամբողջ կյանքս լռության երդում տված լինեի հանուն ապահովության, միևնույն է տառապելու էի, մեռնելու էի։ Սա շատ օգնում է իրերն այլ լույսի ներքո տեսնել։ 

Եվ երբ կանայք գոռում են լսելի լինելու համար, մեզնից յուրաքանչյուրը պետք է գիտակցի այդ բառերը լսելու, կարդալու, կիսելու և մեր կյանքի համատեքստում դիտարկելու պատասխանատվությունը։ Որ մենք չթաքնվենք բաժանումների ծաղրանքների հետևում, ինչը մեզ պարտադրել են և ինչը հաճախ ընդունում ենք որպես մեր սեփականը (մեզնից բխող)։ Օրինակ՝ «Ես չեմ կարող դասավանդել Սև կանանց գործերը, քանի որ նրանց փորձառությունը շատ տարբեր է իմից»։ Իսկ քանի՞ տարի եք Պլատոն, Շեքսպիր կամ Պրուստ դասավանդել։ Կամ՝ «Նա սպիտակ կին է, ի՞նչ կարող է ինձ ասել»։ Կամ՝ «Նա լեսբի է, ամուսինս կամ ամբիոնի վարիչն ի՞նչ կասեն»։ Կամ՝ «Այս կինը իր որդիների մասին է գրում, իսկ ես երեխաներ չունեմ»։ Եվ բոլոր մնացած անվերջանալի ձևերը, որոնցով մենք գողանում ենք մեզնից և իրարից։  

Մենք կարող ենք սովորել աշխատել և խոսել, երբ վախենում ենք նույն կերպ, ինչպես սովորել ենք աշխատել և խոսել, երբ հոգնած ենք։ Մեզ սովորեցրել են ավելի շատ հարգել վախը, քան լեզու ունենալու և սահմանել կարողանալու մեր կարիքը։

Եվ մինչ լռության մեջ սպասում ենք վերջնական անվախության ճոխությանը, լռության ծանրությունը մեզ ոչնչացնում է։ Մեր այստեղ լինելը և իմ խոսելը փորձ է խախտելու այդ լռությունը և կամրջելու մեր միջև եղած տարբերությունները, քանի որ տարբերությունը չէ, որ մեզ կաթվածահար է անում, այլ լռությունը։ Խախտելու այնքա՛ն լռություններ կան։


[Անգլերենից թարգմանեց Մարգո Գևորգյանը]

[Բնագիրը տե՛ս այստեղ]

June 25, 2021

II, V - Ադրիեն Րիչ

 


II

 

Արթնանում եմ քո անկողնում։ Գիտեմ՝ երազ էի տեսնում։ 

Ավելի վաղ զարթուցիչի ձայնը մեզ իրարից բաժանեց,

դու արդեն ժամերով նստած ես քո գրասեղանի մոտ։ Գիտեմ ինչ էի երազում․

մեր բանաստեղծ ընկերը գալիս է իմ սենյակ,

որտեղ ես օրերով գրում եմ.

ամենուր թափթփված են սևագրեր, պատճեններ, բանաստեղծություններ,

և ես ուզում եմ նրան ցույց տալ մի բանաստեղծություն,

որն իմ կյանքի բանաստեղծությունն է։ Բայց վարանում եմ

և արթնանում։ Մազերս համբուրեցիր, որ արթնանամ։ 

Երազումս բանաստեղծություն էիր,

ասում եմ բանաստեղծություն, որն ուզում էի ցույց տալ ինչ-որ մեկին․․․

ու ծիծաղում եմ ու կրկին ընկնում երազի մեջ,

որտեղ ուզում եմ քեզ ցույց տալ բոլորին, ում սիրում եմ,

որտեղ ուզում եմ ազատորեն շարժվել քեզ հետ միասին

ձգողականության ուժի ներքո, որն այնքան էլ հեշտ չէ,

որը փետրավոր խոտը դանդաղորեն քաշում է ցած

դեպի վերաշնչող օդը։



V


Այս գրքերով լի բնակարանը կարող էր ճաք տալով բացվել 

հրեշների հաստ ծնոտների, դուրս պրծած աչքերի դիմաց 

հեշտորեն: Երբ գրքերը բացես, պետք է առերեսվես 

քեզ համար սիրելի բոլոր իրերի ստորին կողմերի հետ - 

գելարանն ու ակցանները պատրաստ բռնած, բերանակապը, 

որի արանքից նույնիսկ լավագույն ձայները ստիպված էին մրթմրթալ,

լռությունը, որ թաղում է անցանկալի երեխաներին -

կանանց, շեղվածներին, ականատեսներին - անապատի ավազների մեջ։

Քեննեթը ասում է, որ դասավորում է իր գրքերը,

որպեսզի կարողանա նայել Բլեյքին ու Կաֆկային, երբ տպում է;

այո; և մենք դեռ պետք է հաշվի նստենք Սվիֆտի՝ կնոջ մարմնի հանդեպ 

ատելության հետ, մինչդեռ նա գովաբանում էր կնոջ մտքի կարողությունը, 

Գյոթեի սարսափի հետ՝ Մայրերի նկատմամբ, Կլոդելի հետ, ով զրպարտում է Ժիդին, 

և ծննդաբերության ժամանակ մահացող արվեստագետների, 

խարույկների վրա այրվող իմաստուն կանանց, 

դարակների հետևում դարերով կուտակվող չգրված գրքերի 

ուրվականների հետ - նրանց ձեռքերն ի մի բերած - 

և մենք դեռ պետք է նայենք բացակայությանը 

տղամարդկանց, ովքեր չէին ուզում, և կանանց, ովքեր չէին կարող խոսել 

մեր կյանքից - այս դեռևս չպեղված անդունդը, 

որ անվանում են քաղաքակրթություն,

այս թարգմանության արարքը, այս կիսաշխարհը։



September 29, 2020

Զապէլ Եսայեան | Բաւական է . . .

(Նօթեր եւ տպաւորութիւններ պալքանեան պատերազմէն. գրուած 1912թ. նոյեմբերին. Կ. Պոլիս։)*


Երեք օրէ ի վեր պատերազմը յայտարարուած է եւ թէեւ մայրաքաղաքը կը ջանայ իր սովորական արտաքին կերպարանքը պահել, այսու ամենայնիւ մարդոց հոգիները խռովուած են շատ երանգաւոր եւ բազմադիմի զգացումներով։ Երկար եւ ջղագրգիռ սպասումներէ ետքը վերջապէս յայտարարուեցաւ անիկա. հազարաւոր մարդիկ օրերէ ի վեր անձկությամբ կը հարցնէին իրարու. «պատերա՞զմ թէ համաձայնութիւն . . . »։

     Մղձավանջային եւ ահարկու հեռապատկերը անկարելի թուեցաւ իր առթած սոսկումին աստիճանով. մարդիկ կ'ըսէին «Այս դարուս մէջ, ի՞նչպէս կարելի է . . . քաղաքակիրթ աշխարհը արգելք կ'ըլլայ այդ ահարկու ոճիրին»։

     Այլ սակայն երեք օրէ ի վեր պատերազմը յայտարարուած է եւ պալքանեան սահմանագլխին այլ եւ այլ կէտերուն վրայ հրացանները կ'որոտան։

___

Ամէն առաւօտ եւ երեկոյ տարէց մարդուկ մը կ'անցնի փողոցէն. ուսերը կորացած են, աչքերը լաւ չեն տեսներ. ո՞վ գիտէ ինչ սնոտի գործով կ'զբաղի եւ ինչ զրկուած կեանքով ստիպուած է ապրելու. առաւօտները կ'երթայ աճապարանքով եւ երեկոները կը դառնայ ծանրաբեռնուած իր ընտանիքին առօրեայ եւ վտիտ պարէնով։ Այդ մարդը արգահատանք պիտի ներշնչէր եթէ տեսակ մը աշխոյժ եւ իր վիճակին անսովոր խանդավառութիւն մը չի վանէր այդ զգացումը։ Ամէն իրիկուն անիկա կը կենայ իրեն ծանօթ տուներուն առաջ եւ կը բերէ օրուան լուրերը որոնք աղաւաղուած են իր անձնական տրամադրութիւններէն։

     Դիւրին է գուշակել թէ ի՛նչ մեծ ոգեւորութեամբ, այն իրիկունը մարդուկը գոչեց, աճապարանքով անցնելով փողոցէն։

     — Պատերազմը յայտարարուած է . . .

     Ոչ մէկ մանրամասնութիւն. տուներէն, դաշտը աշխատող բանւորներէն հարցումները կ'ուղղուէին իրեն, բայց անիկա չ'էր պատասխաներ ու իր կքած ուսերուն մէջտեղէն գլուխը մէյ մը աջ, մէյ մը ձախ դարձնելով կը գոչէր, գրեթէ կաղաղակէր յաղթական.

     — Պատերա՜զմ . . . պատերա՜զմ . . . պատերա՜զմ . . .

     Ինչո՞ւ կ'ուրախանար մարդուկը. ի՞նչ շահ կար իրեն համար այդ զարհուրելի կացութենէն։ Երկար ատեն բաց պատուհանին առաջք կեցած մտատանջ մնացի յիշելով անոր մշտավառ քինախնդրութիւնը։

___

Պատերազմը յայտարարուած է . . .

     Ու նստած մեղմօրէն ջերմիկ սենեակին մէջ, լամբային բարի ու մտերիմ լոյսին տակ զբաղած եմ՝ հաճելի ընթերցանութեամբ մը. յանկարծ ներքին դրդում մը զիս ոտքի կը հանէ. անսպասելիօրէն յուզուած կը մտածեմ. «Թերեւս ճակատամարտ կայ այս միջոցին ու անհամար մարդիկ կը մեռնին . . . »։

     Խոր լռութիւն կը տիրէ սենեակին մէջ ու խոսակցութիւնները կ'ընդհատին ինչպէս դանակի հարուածէ մը. ամէնքն ալ, վստահ եմ, այդ րոպէին կը դիմաւորեն իմ մտածումս. երկար եւ ցաւագին հառաչանք մը կը սողոսկի այդ լռութեան մէջ, բայց ահա քանի մը րոպէէն կը մոռնանք իրականութիւնը։

     Գիտենք որ պատերազմ կայ, այլ սակայն կ'ապրինք մեր անդորր ու միօրինակ կեանքը. մեր միտքը կը յածի աննշան մանրամասնութեանց շուրջ. կը խօսինք մօտիկ եւ հեռաւոր ապագայի մասին, կը գուրգուրանք իրարու վրայ եւ կը ջանանք գիրար զերծ պահել ամենափոքր անախորժութենէ . . . այլ սակայն գիտենք որ պատերազմ կա՜յ ու մեր սրտի ամէն մէկ բաբախումին մարդկային կեանքեր դիակներու կը վերածուին։

     Բայց երբ ամէնքը կը քնանան եւ ես մինակ կը մնամ, անձկալի եւ շփոթ մտահոգութիւնը կը ցցուի դէմս . . . կուզեմ դիմագրաւել զայն ու կուզեմ ճանչնալ զայն, բայց իմ բոլոր ջանքերս ապարդիւն կ'ըլլան երեւակայելու թէ ի՞նչ է ճակատամարտ մը, իր զարհուրանքի լրումին մէջ։

     Ու ինձ կը թուի որ անսահմանելի եւ անպարտելի սպառնալիք մը կը սաւառնի մեր վրայ։

___

Ինչպէ՜ս ցուրտ է. աշունը յանկարծ կը յայտնուի անձրեւներով եւ միգապատ հորիզոնով։ Դիմացը Վոսփորի արտաշնչած գիշերային մշուշին ետեւէն քաղաքին լոյսերը կը պլպլան նուազելով, մարելու մօտ եղող մոմի լոյսերու նման։ Մայրաքաղաքը հանդարտ է եւ չէ կարելի ոեւ է կերպով գուշակել թէ մօտաւոր սահմանագիծերու վրայ արիւնը կը հոսի . . .

     Գիշերն ի բուն, խռովուած եւ անընդհատ քունիս մէջեն, ընդոստ զարթնումներով կը խորհիմ. արիւնը կը հոսի . . . անյաղթելի յաճախում մըն է ասիկա, որ զիս կը հալածէ պատիժի մը պէս մինչ լռութեան ու մթութեան մէջ անդորր՝ քաղաքը կը քնանայ խաղաղութեամբ։

___

Առաւօտուն կ'արթննամ զօրակոչի թմբուկէն. հեռաւոր եւ իսլամ թաղերը կը հեւան անոր համաչափ եւ չարագուշակ տրոփիւնէն . . . հետզհետէ աղմուկը թաւալելով կը հեռանայ մինչ աւելի մօտիկները մունետիկը կը գոչէ խռպոտ ձայնով մը։

     — Բոլոր անոնք որ նշանակուած տարիքին մէջ կը գտնուին, մուին [ընտանիքի նեցուկ] թէ ոչ, անկար թէ առողջ, ներկայանան պատկանեալ իշխանութեան մինչեւ երկու օր . . . անսաստողները խիստ պատիժներու պիտի ենթարկուին . . .

     Ոտքի կ'ելլամ ու կը բանամ պատուհանը. ասդին անդին գլուխներ կ'երեւան դրացի տուներէն. անձկութեան եւ սարսափի սարսուռ մը կ'անցնի թաղերէն մունետիկին զօրակոչին հետ, որ եղերական հանգամանք մը կը ստանայ այլ եւս . . .

     Ահաւասիկ պատերազմը կը դառնայ ամենուս համար իրական եւ ներկայ. չարիքը կուրուագծուի հետզհետէ որոշ գիծերով. անիկա իր մահուան ստուերը կ'երկարէ մինչեւ մայրաքաղաքի խաղաղ տուներուն մէջ, բայց ամէն ընտանիք կը մտածէ մի միայն իր զինւորացուին վրայ. ճարը կը խորհի զայն զերծ պահելու մահու վտանգէն. մայրական սրտեր արհաւիրքով ու դողով կը լեցուին ու ամէն մէկը այս դժբաղդութիւնը կ'ընդունի իբր անձնական աղէտ մը։ Բայց ոչ ոք կ'ըմբռնէ չարիքը իր հաւաքական եւ ահռելի ծաւալին մէջ, ոչ ոք թերեւս կ'անդրադառնայ իրապէս որ պատերազմ կայ ու ամէն րոպէ արիւնը կը հոսի . . . ։

___

Հաւաքուած ենք բարեկամի մը տունը եւ թէյի սեղանին շուրջ կը խօսինք մեզ հետաքրքրող բաներու վրայ. խօսակցութիւնը կը նուազի ու ահա կը լռենք. մեր աչքերը իրարու կ'ըսեն. «Ճակատամարտ կայ այս միջոցին», բայց իբր անպատեհ հրէշ մը կը զսպենք այդ խորթ մտածումը։ Դարձեալ խօսակցութիւնը կը պտուտքի արուեստներու եւ գրականութեան վրայ. կը վիճենք նոր հրատարակուած վէպի մը մասին. կ'ոգեւորուինք ու կը խնդանք. կատակներ ու սրախօսութիւններ կը մրցին իրարու հետ. բայց ահա յանկարծ ժպիտը կը սառի դէմքերու վրայ եւ ամենքը մտախոհ կը դառնան. այն մտածումը որ ջանացինք զսպել քիչ առաջ՝ հոգի եւ մարմին առած կը տիրապետէ մեր տրամադրութիւններուն։

     Այլ եւս ծանր ու լուրջ շեշտով կը խօսին պատերազմի մասին. ոմանց համար պալքանեան ժողովուրդները իրենց արդար եւ նուիրական իրաւունքի մէջ են. կարելի՞ է երեւակայել ավելի սուրբ պատերազմ. անոնք կը կռուին իրենց տանջուած եղբայրներու ազատութեան համար։

     — Իսկ թուրքերը, կ'առարկէ մէկը, արդեօք նուա՞զ իրաւացի են. Պալքանեան դաշնակիցները յարձակեցան իրենց վրայ. իրաւունք չունէի՞ն ինքզինքնին պաշտպանելու։

     — Բնականաբար այո՛. վերջ ի վերջոյ իրաւունքը յաղթողին կողմն է։

     Իրաւո՜ւնք . . . ստապատիր եւ նենգաւոր բառ. ինձ կը ներկայանայ այս պահուս անարգ հտպիտի մը երեւոյթով որ գունագեղ եւ արտառոց հանդերձանքի մը ներքեւ, դէմքը կնճռոտած քծնող ծամածռութիւններով, կը խոնարհի ու կը ժպտի մէյ մը մէկ եւ մէյ մը միւս կողմին։

     Այդ միջոցին խօսակցութիւնը իր ընթացքը կատարեր է. չեմ գիտեր թէ դեռ ինչե՜ր ըսուեցան երբ սթափեցայ ներկաներէն մէկուն սուր եւ ատելավառ ձայնէն։

     — Ի՞նչ իրաւունք . . . որովհետեւ վեց դարէ ի վեր սուրի եւ հուրի միջոցով տիրապետեր են այդ երկիրներուն, որովհետեւ վեց դարէ ի վեր խաղաղ ժողովուրդներու արիւնը ծծեր են, անարգեր, տանջեր ու ամենէն ցած ստրուկի վիճակին վերածեր են այդ ժողովուրդները, իրաւո՞ւնք են հաստատեր այդ այդպէս շարունակելու։ Ընկճուած ժողովուրդներու տկարութիւնը միայն կրնար յաւերժացնել այդ բռնութեամբ ձեռք բերուած իրաւունքը։

     Ծերունի մը որ անկիւնը թիկնաթոռին մէջ թաղուած էր, ընդհատեց զայրոյթի այդ պոռթկումը, եւ խօսեցաւ երկարօրէն խռպոտ եւ յոգնած ձայնով. կարելի չ'էր իր խօսքերէն եզրակացութեան մը յանգիլ որովհետեւ մէկ նախադասութիւնը կը ժխտէր միւսը եւ անիկա կարծես կ'երկնչէր իր մտածումին խորքը յայտնելէ. կարծես անիկա կուզէր որ զինքը հասկնայինք առանց որ ինքը հարկադրուէր վճռական եւ վճիտ բան մը ըսելու։

     Ձանձրոյթով մտիկ կ'ընէինք զինքը բայց իր անկայուն իմաստով խօսքերը կ'օրօրէին մեզ, որովհետեւ մեր մտածումներն ալ իր խօսքերուն յոգնեցուցիչ եւ ընդունայն ճօճումները կ'ընէին վարանելով։

     — Է՜հ եզրակացուց մէկը, ինչ չափով որ փապես, այն չափով պիտի չափուիս . . . պատիժի ժամը հնչած է. բիւրաւոր շրթներէ, սգաւոր մայրերու, որբերու տժգունած շրթներէն բարձրացած անէծքն է որ ամպի պէս կուտակուած է այս միջոցին դաժան եւ ոճրապարտ ցեղին գլխուն. թուրքերը իրենց թափել տուած արցունքին մէջ է որ պիտի խեղդուին։

     Ժամը հնչա՞ծ է արդեօք։

     Ու ահա կը խօսին յաղթանակի հաւանականութիւններու վրայ. կը խօսին երկու կողմի յաջողութեան բախտերուն, եւրոպական դիւանագիտութեան անլուծելի առեղծուածի մասին բայց այլ եւս իմ ուշադրութիւնս կը վրիպի. ի՞նչ փոյթ ինձ համար պաշտօնական եւ անպաշտօն խաղերը նենգաւոր դիւանագիտութեան. ձայն մը, ներսէս բարձրաղաղակ կը գոչէ։

     — Երկու կողմէն ալ հազարաւոր գեղջուկներ, հազարաւոր անգիտակից եւ միամիտ մարդկային արարածներ իրենց արիւնը կը թափեն այս միջոցին . . .

     Սուր քրքիջ մը կը լսուի. երիտասարդն է որ ծերունիին ուսին զարնելով կը խնդրայ. ինչո՞ւ կը խնդան. կարելի՞ է արդէօք ոեւ է բանով զուարթանալ երբ այնքան սիրտեր սգաւոր են այս միջոցին։

___

Ես չեմ ուզեր վիճաբանիլ, ես չեմ ուզեր լսել այն պատճառները եւ պատրուակները որով կուզեն պատերազմը ներկայացնել ոգեւորիչ եւ ցանկալի եւ նոյն իսկ չեմ ուզեր ընդունիլ որ անիկա անխուսափելի անհրաժեշտութիւն մըն է։ Այլ սակայն մեկնելու պահուս ներկաներէն երիտասարդ մը զիս կը բռնէ եւ կը ստիպէ որ պատասխնեմ։

     — Անոնք որ յարձակեցան մեր տուներուն վրայ, անոնք որ սպաննեցին ու թալլեցին մեզ, անոնք որ մեր պատիւը ու մեր սրբազան զգացումները ոտնակոխ ըրին, արժանի չէի՞ն այս դասին։

     Հոգիիս մէջ հառաչանք մը կը բարձրանայ բայց իմ ներքին էութեանս մէջ ատելութեան ժահր չիկայ եւ կը զգամ որ իմ մտքի տեսողութեանս բոլոր հորիզոնները անամպ են ու պայծառ։

     — Ես չեմ հասկնար, կը պատասխանեմ։

     Երիտասարդին աչքերը. մանր եւ սուր բիբերով, քէնով ու վրէժով վառուած աչքեր, կը սեւեռեն զիս։

     Ես անձամբ չեմ տեսած այդպիսի դիւային իրականութիւն, ես անհաղորդ գտնուած եմ ցեղիս ճակատագրին. երբ ինձ կը խօսին կոտորածներու մասին կարծես դարաւոր հառաչանք մը թունդ կ'ելլայ հոգիիս մէջ եւ մտածումս, երեւակայութիւնս կը շփոթին. մղձաւանջ մըն է անիկա որ չեմ կրնար իրականացնել բանականութեամբ եւ որ կ՚անօսրանայ ու կ'անհետի իր առթած սոսկումին ահագնութեանը մէջ, ինչպէս ցնորական տեսիլ մը։

     — Ես աչքերովս տեսած եմ ու ականջներովս լսած ու կը հասկնամ, կը պատասխանէ երիտասարդ. ու ահա ինչու սրտիս մէջ միայն մէկ զգացում մը տիրէ. վրէժի զգացումը։

     Խորին գթութեամբ կը նայիմ իրեն. անոր հոգին խեղանդամուած է սուրի հարուածով մը. պիտի ուզէի գորովանքով խնամել զինքը ինչպէս շատ ծանրապէս հիւանդ եղբայր մը. բայց անիկա կը հետապնդէ զիս. կուզէ որ իմ շրթներս ալ արտասանեն անհաշտ ատելութեան խօսքեր։

     Յոգնած եմ ու ջլատուած. զանազան տաժանելի տպաւորութիւններով ծանրաբեռն օրուան մը յոգնութենէն ծունկերս կը կթոտին։

     Սրահին մէջ մոռցած են արդէն պատերազմը, մեր ատելութիւնները ու համակրութիւնները. կը խօսին զուարթօրէն եւ ծրագրուած պտոյտներու համար ժամադրութիւններ կու տան իրարու. օրիորդ մը խօսքը ինձ կ'ուղղէ բայց ես միտքս յառած ահռելի տեսիլքին ի զուր կը ճգնիմ սեւեռել անոր կարմիր գիծերը։

___

Փոքրիկս չի քնանար ու իր անձկալի ու խոնաւ աչքերը անթարթ սեւեռած ինձ, կարծես կ'ուզէ աւելի բան մը ըսել քան իր շրթները կրնան արտաբերել։

     Ի՞նչ ցաւով կը տանջուի անիկա. օրօրոցին մօտ նստած կը խորհիմ երկարօրէն։ Այսպէս եկան ու մտան խաղաղ տուներէ ներս, ուր մանուկներու անկողնին մօտ կանթեղի լոյսը կը պլպլար, ու սպաննեցին, ոտքի կոխան ըրին ինչ որ գտան ուժեղ, գեղեցիկ ու նուիրական։ Ճշմարիտ է որ թշնամին անարգ է ու վատ…

     Ահաւասիկ նստած փոքրիկիս անկողնին քով, նայելով իր անձկալի աչքերուն, կը զգամ որ կը կքիմ դարաւոր ստրկութեան ճնշումին տակ։ Պիտի ուզէի դիտել զինքը ժպտուն հպարտութեամբ, պիտի ուզէի իրեն համար հիւսել ապագայի գեղեցիկ երազ մը, բայց իմ մայրական սրտիս մէջ խառնաշփոթ կերպով թունդ կ'ելլեն միայն երկիւղի, անձկութեան ու արհաւիրքի զգացումներ։ Կուզեմ երգել ու օրօրել բայց բոլոր երգերը սառած են շրթներուս վրայ։

     Փոքրիկս կուլայ չ'ուզեր քնանալ . . . իր ձայնը ոչ թէ մանկական քմահաճ լացի պէս կը հնչէ ականջիս, այլ ողբական եւ ահեղ ճիչի մը նման։ Իր անձկալի աչքերը կը կայծկլտան արցունքներու մէջէն ու երբեմն կ'ընդլայնին սարսափով. ի՞նչ կը տեսնայ անիկա իր մանկական անգիտակութեան մէջէն. ո՞վ գիտէ եթէ իր ապագայ կեանքի խորհուրդը չէ որ կը յայտնաբերուի իրեն, իր անեղծ բնազդին զօրութիւնով։

     Ահա կ'ուզէի, ո՜վ իմ կորիւնս, բոլոր փոթորիկները խաղաղեցնել եւ բոլոր ճամբաները հարթել քեզ համար, կ'ուզէի քու սրտիդ մէջ սերմանել եւ ծաղկեցնել սիրոյ եւ խաղաղութեան ծաղիկը, բայց ես ստիպուած եմ քեզ հրաւիրել պայքարի, որպէսզի երբէ՛ք գլուխդ չխոնարհի ստրկութեամբ եւ քու ձեռքէդ բռնած քայլերդ ուղղել դէպի այն գաղափարի ճամբան ուր այնքան մայրեր ի զուր յաղթական վերադարձներու սպասեցին եւ որ յաճախ անդարձ ճանապարհը եղաւ նահատակներուն։

___

Աշնանային վերջալոյսը կարճատեւ է. ահա կը մթնէ յանկարծ եւ ես կ՚ուզեմ մեկնիլ, բայց խօսակցութիւնը այնքան շահեկան է որ գամուած կը մնամ տեղս, իմ բարեկամիս պաշտօնատեղիին մէջ կան օտարականներ եւ հայեր։

     — Ո՞րն է իրենց բնական սահմանագլուխը, կը գոչէ ֆրանսացի թղթակից մը . . . եթէ կարճատեսի պէս այսօրուան դէպքերը միայն դատենք, թուրքերը օրինաւոր ինքնապաշտպանութեան մէջ են, բայց ընդհանուր պատմութեան տեսակէտներո՞վ . . .

     Իր դիւրաշարժ անդամները անհաւատալի ճապուկութիւն մը ունին. աթոռին վրայ այնքան արագ ոստումներ կ'ընէ որ լարախաղացի մը կը նմանի. անիկա խօսքը առկախ կը թողու եւ կը խնդայ . . .

     Ի՞նչպէս քստմնելի կը թուի ինձ այդ քրքիչը. այսօր իսկ լսեցի թէ չորս գլխաւոր կէտերու վրայ ընդհարումներ տեղի կ'ունենան ու մինչ մենք հոս կը խօսինք ու կը վիճինք, հեղեղի պէս արիւն կը հոսի այդ չորս կէտերուն վրայ։

     — Զիրար կը գինովցնեն, ժողովուրդները կը խաբեն ու դէպի կորուստ կը մղեն, կը գոչէ երիտասարդ մը. հարկ էր որ երկու կողմերէն բոլոր բերանները, խափանելով հրացաններու որոտումը, գոչէին. «Բաւական է, . . . բաւական է»։

     Ամէնքը իրարու կը նային, ապշած այդ անսովոր խօսքերէն բայց ահա թղթակիցը ինձ կը նայի դէպքերէն ուղղակի չ'ենթարկուող մարդու սնամէջ ժպիտով.

     — Ո՞րն է իրենց բնական սահմանագլուխը, կը կրկնէ անիկա. ամէն տեղի համար չարաբաստիկ հիւրեր են անոնք եւ եթէ փոքր անկիւն մը զիրենք թխմել հարկ ըլլար ուր այլեւս անկարող դառնային չարիք հասցնելու, երկրիս ո՞ր մասը պիտի ըլլար անիկա . . .

     Միտքս վայրկեան մը կը հետեւի թղթակցին խօսքին, բայց ահա վայրագ եւ յիմարացուցիչ զգայնութիւն մը զիս կը խռովէ. կ'երեւակայեմ անհամար հրացաններու որոտումը ու գնտակներու կարկուտը ու ինձ կը թուի որ արագ, արագ դիւային հապճեպով մը մատս կը մտցնեմ գաղջ եւ բաբախուն վէրքերու մէջ . . .

    Անսահմանելի յուզմունք մը դողդոջուն ու անկար կը դարձնէ զիս. սանդուղներէն կ'իջնեմ ինչպէս եթէ հալածուէի առանց ուշադրութիւն դարձնելու ինձ ընկերացող վաղեմի բարեկամի մը որ խօսակցութեան բոլոր միջոցին լուռ եւ մտախոհ մնացեր էր։

     — Չարիքը պէտք է մոռնալ. կ'ըսէ անիկա։

     Չեմ թափանցեր իր խօսքերուն իմաստին. անիկա դէմքը կը ծամածռէ տաժանելիօրէն ու կը պնդէ։

     — Եթէ չարիքը մոռնալ անկարելի ըլլար, մտածեցէք անգամ մը . . .

     Իբրեւ շատ մեծ աղէտի մը հեռապատկերը տեսնող մարդ, ձեռքը ճակտին կը զարնէր ու ակնապիշ կը մնար . . .

     Չորս ճակատի վրայ ընդհարում, կը խորհէի ինքնիրենս, ու թող կու տան որ այդպիսի ոճիր գործուի. — Մարդիկ ներողամիտ են ի բնէ. ասիկա բնախօսական անհրաժեշտութիւն մըն է։

     Ո՞ր չարիքի մասին կը խօսի անիկա ինձ. կուզէ ըսել արդեօք թէ շուտով պիտի մոռնանք պատերազմը, բայց ո՛չ, անիկա ինձ կը դառնայ, մասնաւոր կերպով կը ժպտի ու կ'ուզէ խօսիլ բայց ես ահա կը վերյիշեմ մանկիկիս թախծալի ու խոնաւ աչքերը, կը տեսնեմ իր դեռ չի կազմաւորուած դէմքին վրայ տառապանքի ժառանգական կնիքը ու կը հասկնամ մէկէն թէ ինչ չարիքի մասին կ'ակնարկուի ինձ։

___

Յոգնած ու ջղագրգռուած վերադարձայ տուն ու հոն գտայ դրացի թուրք բարեկամ մը. անձկալի հետաքրքրութեամբ ինձ կը սպասէր։ Կռիւը կը տեւէ երկու շաբաթէ ի վեր եւ Կ. Պոլսոյ թուրք թերթերը դեռ ոչ մէկ ճշգրիտ տեղեկութիւն տուած են պատերազմական անցուդարձերու մասին. պաշտօնական զեկոյցներու տարտամ ոճը անստուգութիւնը կ'աւելցնէ եւ մարդիկ լաւատեսութենէ յոռետեսութեան կ'անցնէին առանց կարենալու իրենց տրամադրութիւնը հիմնաւորել շօշափելի փաստի մը վրայ։ Մարդիկ աչքերնին կապ, մթութեան մէջէն կ'երթան խարխափելով ու այս պաշտօնապէս խաբուած ժողովուրդէն արիւն կը պահանջուի, հեղեղի պէս արիւն։

     Թուրք դրացիս գիտէ որ ես գիտեմ ճշմարտութիւնը ու պաղատագին կը նայի աչքերուս.

     — Աստուծոյ համար, ըսէք մեզի, կը գոչէ անիկա, ի՞նչ լուր կայ։

     — Լուրերը գէշ են կը պատասխանեմ շփոթուած, լուրերը շատ գէշ են։

     Բազմոցին վրայ կ'իյնայ ընկճուած. իր պարարտ դէմքը յանկարծ կը գունատի, աչքերը կը մարին, մազերը կը ցցուին ճակտին վրայ։ Ձեռքը ունի թրքերէն թերթ մը ու զայն կը ճմրթկէ ջղաձգօրէն. քիչ մը առաջ յաղթանակի ու յառաջխաղացութեան ստապատիր լուրեր կարդացեր է հոն եւ հակառակ որ անոնք իր բաղձանքներուն համաձայն են, ներքնապէս գիտէ որ սուտ են, եղերականօրէն սուտ են։ Յամրօրէն թերթը բարձրացուց ու կարկառեց ինձ, մինչ աչքերը հակած կը մնային.

     — Գրած է որ, կակազեց . . . բայց մեծ շփոթութիւնը զինքը խանգարեց. իր կուրծքը կ'ելեւէջէր ուժգնօրէն, ազատ ձեռքովը երեսը ծածկեց ու սկսաւ հեծկլտալ։

     Բարձր ու ողբագին ձայնով անիկա կը հեկեկար անձնատուր իր վշտին ու այդ յորդահոս եւ ջերմ արցունքներուն առաջ զգացի որ աւանադական ատելութեան բոլոր սառնամանիքները կը հալին եւ սիրտս լեցուն է բարութեամբ ու հոգւոյս անծանօթ խորքերէն եղբայրական եւ մխիթարիչ բառեր կը բարձրանան մինչեւ շրթներս . . .

___

Շոգենաւը կը տատանի ուժգնօրէն հարաւային օդէն ցնցուելով. կամրջակները կը ճռնչեն ու մարդկային հեղեղ մը անդադար կը լեցուի ամէն կողմ. պահեստիներն են որ Ասիական ափունքէն դիմացի կողմը պիտի անցնին պատերազմական նախարարութեան ներկայանալու, ուրկէ ստանալով անհրաժեշտը պիտի երթան միանալու իրենց վաշտերուն։ Ամէնքն ալ գիւղացիներ են. ձեռքերնին կոշկոռցած է հողային աշխատութիւններէն եւ դէմքերնին կնճռոտած՝ արեւին ու բուքին ներքեւ. իրենց խորշոմած երեսներուն վրայ երբեմն սուր ու վայրագ, երբեմն ալ ընտանի անասունի բարի աչքեր կը կայծկլտան կենսունակութիւնով լի։ Խումբ-խումբ կուգան կը նստին մեր շուրջը. ո՞վ գիտէ ո՞ր գաւառաներէն ու գիղերէն եկած են. մեծ մասով հասուն տարիքի մէջ են, թանձրացած ու դանդաղ մարմիններով, գունագեղ շապիկներուն ներքեւէն ցցուող ոսկրուտ թիկունքներով։ Այդ գեղջուկները աւելի ընդունակ կը թուին ծանր եւ երկարատեւ աշխատութեանց քան ռազմական գործունէութեան։ Համբերատար ու չարքաշ կեանքը իր անջնջելի կնիքը դրեր է անոնց արտաքին կերպարանքին վրայ եւ այնքան հանդարտ են որ կարծես թէ կ'անգիտանան իրենց ճակատագիրը։ Ո՞վ կարող է երեւակայել թէ այս մարդիկը կռուելու, սպաննելու եւ հաւանաբար մեռնելու կ'երթան։ Երբեմն սակայն մռայլ արտայայտութիւն մը կ'ստանան անոնք. արտասանուած բառ մը իրենց համակերպութիւնը կը խռովէ. կարծես դժնդակ առեղծուածի մը առաջք կեցած են. «ինչո՞ւ զիրենք բաժնելով իրենց հողէն մեռնելու կը ղրկեն»։

     Շոգենաւը ճամբայ կ'ելլայ ոստումներ ընելով ալեկոծուած ծովուն վրայ. ոմանք հետաքրքրուած կը նային այն հեքեաթունակ Սթամպօլին որուն մասին այդքան լսեր են. շատ աչքեր հիասթափ են, թերեւս այն պատճառով որ գորշագոյն մթնոլորտին մէջ քօղարկուած քաղաքը չի համապատասխաներ իրենց ոսկեղէն երազին. ոմանք յամառօրէն կը զմայլին. դէմս նստեր է երիտասարդ գեղջուկ մը սեւ, լայնաբիբ աչքերով մէկ սրունքը ծալլած դրեր է ծունկին վրայ եւ արծաթէ մատնիով մը զարդարուած ձեռքը կառչած սրունքին կ'երազէ. յանկարծ տրեխը կ'իյնայ գետին երեւան բերելով նոր հիւսուած ճերմակ բուրդէ գուլպաներ. թերեւս մայրը հիւսեր է իրեն համար։ Լայնաբիբ աչքերը կարծես ապշած ու միանգամայն հիացած կը սեւեռին տարտամութեան մէջ հետապնդելով երազ մը ու ես ալ հաղորդակից կ'ըլլամ այդ երազին. կը տեսնամ երեւակայութեանս մէջ նոր հերկուած ընդարձակ դաշտ մը եզերուած կանանչազուրկ ծառերու մացառուտով. հեռուն կապտորակ լեռներու շարք մը. ճերմակ եւ շէկ եզներ իրարու լծուած կը յառաջանան մեղմօրէն. ագռաւներ կ'անցնին երկնքի բարձրութիւններէն իրենց չարագուշակ կռիչները արձակելով. ահա, այնտեղ հողաշէն խրճիթին դրանը առաջ պառաւ մայրիկը կեցած կը նայի եւ կը հառաչէ։ Դաշտը յերկուած է, բայց ո՞վ պիտի սերմանէ, շուտով ձիւները կը ծածկեն հերկուած դաշտերը ու հողին արգանդին յանձնուած սերմերը գաղջ խոնաւութեան մէջ կեանքի առաջին ուռճացումը կ'ստանան, բայց այն դաշտերը որ ամուլ մնացին . . . կտրիճ ու արի տղան հեռացաւ գնաց օտար սահմանագլուխները, որովհետեւ մահուան սարսուռի մը պէս օսմանեան երկրին վրայէն անցաւ չարագուշակ աղաղակը։

     «Հարպ [պատերազմ] կ'ուզենք մենք . . . »

___

Երբ կը սթափիմ այդ տեսիլքէն երիտասարդ գեղջուկին աչքերը ինձ կը հանդիպին ու պահ մը իրարու կը նայինք կարծես պատրաստ մեր թագուն զգացումները յայտնաբերելու, բայց մեր ուշադրութիւնը կը դառնայ ուրիշ կողմ։

     Խումբ մը գեղջուկներ կը խօսին բարձրաձայն իրենց անարուեստ գաւառաբարբառով. տարէց եւ յոգնաբեկ գիւղացի մը իր գօտիին ծայրը ջերմեռանդօրէն կապած դեղագիր մը ցուցնելով, աչքերը կը քթթէ ու կը հաւաստէ թէ այնտեղ նշանակուած դեղը ամենազօր է յօդացաւի դէմ։ Երկարօրէն կը պատմէ հրաշալի բուժումներու մասին. անդամալոյծներ, որ ոտքի ելած էին . . . ինքն իսկ երկու տարի տանջուելէ ետքը փրկուեր էր շնորհիւ այդ դեղին. գլուխները կը հակին հրաշագործ դեղագիրին վրայ, ոչ ոք կրնայ կարդալ բայց կ'ուզեն տեսնել այն կախարդիչ տառերը որ այդպիսի զօրութիւն մը կը բովանդակեն իրենց մէջ. դարձեալ տարեց գիւղացին մեծ զգուշութեամբ կը կապէ դեղագիրը գօտիին ծայրը, — կ'ամրանցէ գօտին մէջքին շուրջ եւ կը շարունակէ ժպտիլ վստահութեամբ։

     Յօդացա՛ւ . . . բայց չե՞ն գիտեր արդեօք որ պատերազմի կ'երթան, չե՞ն գիտեր որ իրենց արիւնով պիտի տաքցնեն Պալքանեան ցուրտ հողը մինչեւ որ յագեցած ու լիացած, իրենց կորսնցուցած կեանքերով անիկա կեանք առնէ եւ հառաչէ ամբողջ աշխարհիս . . .

— Բաւական է . . . բաւական է։

___

Պարտութեան լուրերը կը հրատարակուին վերջապէս թուրք թերթերու մէջ. յայտնի զօրավարներու պատմական եւ փառայեղ անուններ զայրոյթով եւ հայհոյութիւններով կ'արտասանուին սրտմտած եւ յուսախաբ ժողովուրդին շրթներէն։

     Մթնած է արդէն ու շոգենաւը հոծ բազմութեամբ լի կը սպասէ մեկնումի վայրկեանին. զինուորներ ամէն կողմ. նորկոչներ, պահեստիներ ու նաեւ փախստականներ. ու անոնք որ դեռ նոր պիտի մեկնին՝ կռիւէ վերադարձողներուն ուրուականային ու զառանցական դէմքերու վրայ կը կարդան ամբողջ արհաւիրքը այնտեղ պատահածին։

     Յանկարծ շոգենաւը կը խճողուի նորատեսակ բազմութեամբ մը. մեծ մասամբ քօղարկուած կիներ են ու մանուկներ. դիւրին է գուշակել թէ ուրկէ կուգան. ասոնք Րումէլիի առաջին գաղթականներն են, շուարուն, հալածական, ողբագին։ Սիրուն մանկիկներ կ'ոստոստեն անգիտակից դժբախտութեան եւ այնքան յանկուցիչ իրենց պայծառ աչքերով ու խարտեաշ գլուխներով։ Ասդին անդին կը քաշքշուին գոյքերու մնացորդներ, յաճախ անօգուտ առարկաներ։ Կիները կը մտնեն առաջին կարգի սրահը, կը շուարին, կը վազվզեն, ետեւ կը դառնան, մինչ այնտեղ բազմած լրջախոհ եւ խոժոռ մայրաքաղաքացիներ որոնց փափուկ ջիղերը գրգռուած են իրենց պարտութեան հետեւանքը եղող թշուառութեան այդ տեսարանէն, բիրտ ու հրամայական, կ'ուղղեն այդ գաղթականները ուղեկորոյս նոխազներու նման դէպ ի հարէմ, շոգենաւին այն մասը ուր ոչ մէկ այր իրաւունք ունի մտնելու։

     Առաջին կարգի ճամբորդները կրկին կը տեղաւորուին իրենց տեղերը խոժոռ եւ անկարեկիր. մեծ մասով պաշտօնատարներ են եւ կառավարական պաշտօնեաներ։ Պատերազմը իրենց չի սպառնար ուղղակի, եւ անոնք գիտեն որ իրենց հանգիստ ու տաք տուները պիտի վերադառնան ու այդպէս պիտի շարունակուի։ Իրենց սրտմտութիւնը արդիւնքը չէ ամօթալի պարտութեան որով իրենց պետութիւնը կը մերկանայ իր փառքի բարոյական ուժէն, այլ սրտնեղած են միայն տեսնելով իրենց աչքին առաջք տարածուած թշուառութեան պատկեր մը, որ լաւ կ'ըլլար ու պատշաճ եթէ երբեք տեսած չ'ըլլային։ Անյարմար ու անհարկի կը գտնեն այդ բոլորը եւ ես ի զուր իրենց ցուրտ դէմքերուն վրայ կը փնտռեմ բարութեան ցոլք մը կամ խղճահարութեան նշոյլ մը։

     Այլ սակայն Թուրքիոյ համար պատմական եւ դժնդակ վայրէջք մըն է որ կ'սկսի։ Րումելին կորսնցնելով Օսմանեան պետութիւնը կը կորսնցնէ թերեւս իր քաղաքակրթութեան հնարաւորութիւնը, որովհետեւ խորապէս կ'զգամ որ կարելի էր յուսալ քիչ առաջ դեգերող խարտեաշ մանկիկներուն պայծառ աչքերուն վրայ. կարելի էր յուսալ որ անոնք իրենց լոյսովը լուսաւորէին վերջապէս թանձր եւ անհանգստիչ խաւարը Թուրանին։

___

Բիրտ ու կոպիտ շարժումներով տղամարդիկ ետ մը մղեն գաղթական կիները, մինչ իրենք կ'շտապեն դուրս ելլել շոգենաւէն։ Դուրսը սպասող զինւորներու մէջ կը դեգերին շատ մը կամաւորներ որոնցմէ մէկը իր հսկայ եւ թիկնեղ իրանը ցցած, կարծես ինքզինքը կը հարկադրէ ամենուն հիացման, իր այլեւս անօգուտ եւ ուժեղ բազուկները ունայն սպառնալիքներու սահմանուած են իր թաղիքէ գտակին ճակատը կարմիր գիրեր կը փայլին։

     «Կա՛մ նահատակութիւն, կա՛մ յաղթանակ»։

     Բայց թշնամին մայրաքաղաքին մօտեցած է ու Օսմանեան բանակը անդադար կը նահանջէ . . . անկանոն։

___

Ամբողջ գիշերը, խռովուած քունէս հազար անգամ արթննալով լսեցի թնդանօթներու հեռաւոր եւ խուլ որոտումը։ Պայծառ եւ գաղջ մթնոլորտին մէջէն հարաւային հողին ալիքները քշեր բերեր էին դէպի մեզ չարագուշակ սարսուռը պատերազմին. երկու օրէ ի վեր մայրաքաղաքի բնակչութիւնը կը զգայ վերջապէս որ ճակատագրական րոպէները մերձաւոր են այլ եւս։

     Ամբողջ օրեր անցուցինք վրդովուած անհամբերութեան մէջ։ Ոմանց մէջ խելայեղ յոյսեր արթնցած են, վաղեմի եւ մոռցուած ցանկութիւններ յանկարծ իրականացման հաւանականութիւններ կ'ընդնշմարեն. ոմանք տխուր են դառն եւ ընկճուած տխրութիւնով մը. թուրք ժողովրդական թաղերու լռին ու փակ տուներէն իսկ անձկութեան եւ զայրոյթի շշուկներ դուրս կը սպրդին որովհետեւ թշնամին մօտեցած է մայրաքաղաքին եւ Օսմանեան բանակը կը նահանջէ անդադար։

___

Բարձրութեանց վրայ, աշնանային գեղեցիկ եւ գաղջ օդին մէջ տրամադրութիւնները աւելի խաղաղ կրնային ըլլալ. բայց թնդանօթներու հեռաւոր որոտումը կը խռովէ միտքերը. մահուան եւ աւերումի հզօր զգացում մը կը ծածանի յարատեւ ամենուրեք եւ սրտերը իրենց արագ եւ ուժգին բաբախումներով կարծես կը պատասխանեն հեռաւոր եւ չարագուշակ թնդիւններուն։

     Մայրամուտին, փողոցները ու դաշտերը ամայացած են արդէն ու փակ պատուհաններուն ետեւէն կը լսենք իրարու յաջորդող ձիաւոր պահակներուն համաչափ ոտնաձայնը որ հետզհետէ հեռանալով կը մարի։

     Ահա հետզհետէ խաղաղ ու ինքնամփոփ թաղերուն մէջ լոյսերը ոչ թէ կը վառին, այլ կը պլպլան ու կը բարձրանայ զօրակոչի գերագոյն հրաւէրը մունետիկներու երբեմն սուր եւ երբեմն ծեքծեքուն ձայներով։ Դռները ու պատուհանները աւելի ամուր կը գոցուին, պլպլացող լոյսերը հետզհետէ կը մարին, մինչեւ պայծառ ու գաղջ գիշերին մէջ կը շարունակուի որոտումը ռմբակոծութեան։

___

Առաւօտը գորշ է ու միգապատ, եւ ցուրտ մթնոլորտին մէջ կը լսուի տեսակ մը անսովոր աղմուկ, նման ամբոխային ժխորի. Րումելիցի գաղթականներն են որ դէպի Ասիոյ ներսերը կը չուեն։

     Օրն ի բուն, Սկիւտարի մեծ ճամբուն վրայէն անոնց կարաւանները յամրօրէն կ'անցնին ու կ'երթան դէպի անծանօթ կայաններ. փսիաթով ծածկուած սայլերու եւ սայլակներու անվերջ շարք մըն է որոնց մէջ կը խլրտին իրարու քով սեղմուած անասուններու նման կիներ, մանուկներ եւ ծերունիներ։

     Ամբողջ օրը կը տեւէ այսպէս ու այս թշուառութեան յարատեւ պատկերը կը դղրդէ տեղացի ժողովուրդը, կը խռովէ զայն զանազան զգացումներով. անցորդներ կանգ կ՚առնեն եւ երկարօրէն կը նային այդ կարաւաններուն, եւ գաղթականներու դէմքերուն վրայ դրոշմուած սոսկումը եւ զարհուրանքը հաղորդական կը դառնան, ամենուն տրամադրութինները ինկած են եւ մարդոց մէջ յուզուած եւ անկայուն բան մը կայ, հակառակ որ ծանր ու խոնաւ օդին պատճառով ռմբակոծութեան աղմուկը գրեթէ անլսելի է եւ հազիւ սրուած ուշադրութիւններու համար օդի յամր եւ համաչափ թրթռացում մը կայ զգալի։

___

Երեկոյեան մշուշը աւելի խիտ՝ կը ծանրանայ միջոցին մէջ եւ սայլերը ու սայլակները կը շարունակեն անցնիլ։ Ճամբուն մօտիկը կեցած կը դիտեմ տարտամող կիսադէմքեր որոնք կը խուսափին ու կ'անհետին։ Երբեմն խարտիշահեր մանկիկի մը պայծառ աչքը թափանցելով այդ մթին թշուառութենէն կը սեւեռի փայտաշէն եւ մերձաւոր տուներու վրայ։

     Աշնանային տրտում երեկոյին մէջ գաղթականներուն կարաւանը կը շարունակէ սողոսկելով յառաջանալ։ Փսիաթէ ծածկոցներուն ներքեւէն, երբեմն հրաշքի պէս կը փայլատակէ նաեւ գեղեցիկ կնոջ մը նայուածքը որուն երազը կը տարտամի մէգի ծուէններուն մէջ. ի՞նչ թողուցած է իր լքուած հայրենիքին մէջ եւ ի՞նչ կորսնցուցած յոյսերու կամ իրաւունքներու մասին կը տխրին իր սեւ աչքերը։

     Սայլակները կը ճռնչեն ու տաժանելիօրէն կը յառաջանան։ Պատանիներ ու երբեմն ալ կորաքամակ ծերունիներ կը վարեն զանոնք. երիտասարդներ չկան. անոնց կեանքը մարած է արիւնի շոգիի մը մէջ, կամ փախստական են ամօթով հալածուած եւ կամ վիրաւոր ու լքուած զինուորներու եւ ձիերու նեխուող դիակներու միջեւ։

     Աւելի թանձր քան աշնանային մէգը, անանուն եւ ընդհանրական թշուառութեան ամպին մէջ կը կորսուին ու կը չքանան անհատական վիշտերը. մռայլ ու դաժան, դժբախտութիւնը կը սաւառնի օդին մէջ, իրենց գլուխներուն վերեւ ու թեւատարած կ'առաջնորդէ կարծես գաղթականներու կարաւանը։

     Բայց կարաւանը կ'ընկրկի իրեն առջեւ ընդնշմարող դժնդակ ճակատագրէն, կարծես կը յամենայ իր ճանբուն վրայ, սայլերը կը դանդաղին, երբեմն կը կենան, իրենց հետեւող տաւարները երկայն ու հայրենաբաղձ բառաչիւններով մթնոլորտ կը լեցնեն եղերականօրէն, մինչ գաղթականները վրդովուած, անմիանալի բառերով ու կոչերով իրարու հետ կը հաղորդակցին. խուլ եւ հեծեծագին աղաղակ մը ահա պիտի բարձրանայ, տղեկ մը կը ճչէ ու շատ մը ձայներ հառաչանքով կը պատասխանեն. կարծես ամբողջ աշխարհ մըն է որ կը հեծեծէ . . .

___

Հալածակա՜ն ու փախստական . . .

     Ի՞նչ կայ իմ եւ իրենց մէջ որ ահա կը նոյնանայ, կը ներդաշնակուի . . . Իրենց արտայայտութեանց զարհուրանքը իմ մէջս կ'արթնցնէ հազիւ թէ ամոքուած ընտանի եւ խոր ցաւեր, անմոռանալի վիշտեր։ Կը տեսնեմ որոշակի իմ ցաւագին յիշողութեանս մէջ, տարբեր երկրի մը երեկոները երբ մեր դիմացը կը տեսնէինք աղետեալներու ծով մը ալեծածան։ Եթէ իրարու թշնամի ժողովուրդները գիտնային որ դժբախտութեան օրերու մէջ նոյն կերպարանքը ունին, նոյն հոգին, նոյն հառաչանքներն են որ կ'արձակեն, նոյն անէծքները հեծեծագին ու նոյն աղերսանքները՝ նման շեշտերով ու վանկերո՜վ . . . թերեւս անկարելի ներդաշնակութիւնը եւ եղբայրութիւնը հնարաւոր ըլլար թշուառութեան գերագնութեան մէջ։

     Ահա կը զգամ որ հոգիս կը թեւաբախէ եւ կը փորձէ իր բանտէն ազատիլ. իմ մարդկային յուզումս գթութեամբ կը տարածուի տարացեղ հալածականներուն վրայ՝ բայց կարծես խուսափելով վարանումներու տաժանելի հարկէն կը խոտորիմ ճամբէս եւ կը մտնեմ արտերուն մէջ։ Ոխերու եւ քէներու կապանքներով հոգիս ճնշուած է եւ անիկա թեւատ՝ անգամ մըն ալ կ'իյնայ արդարութեան եւ իրաւունքի ընդունուած գաղափարներու մէջ։

     Իրիկունը հետզհետէ ցուրտ է. մշուշով ամպամած երկնակամարին վրայ աստղերը հազիւ լուսեղէն եւ տարտամ տժգունութիւն մը կը սփռեն. յետամնաց սեւ թռչուններ արագօրէն կ'անցնին ու կ'անհետին եւ մօտակայ թաղերու բնակարանները կը պլպլան դարձեալ իրենց անհամար լոյսերով։

     Հոգիս յանկարծ կ'ազատի իր կապանքներէն ու տիրական, խոր եւ անբռնաբարելի զգացում մը զիս կը տոգորէ ամբողջովին եւ անվերապահօրէն մարդկային թշուառութեան յուզումովը։ Կարծես դարաւոր ձայն մը մեծաբարբառ կը խօսի իմ մէջս եւ այդ ձայնին մէջ հպարտութեամբ կը ճանճնամ իմ հայրերուս ոգին՝ խաղաղ, պայծառ ու ներողամիտ։


ՎԵՐՋ



___
* Եսայեանն այս տեքստը գրել է 1912թ.-ի նոյեմբերին, սակայն առաջին անգամ հրատարակել է 1922թ.-ին, «Արէգ» գրական-գիտական ամսագրի հունվարի և փետրվարի համարներում։