October 24, 2022

Կրախմալ

հոկտեմբերի 23, 2022 անգլիական այգի (սպիտակեղենը պահեստավորվել է հայարտ ցուցասրահում՝ անվճար)




September 26, 2021

Ձևեր և ուժերի քաղաքականությունը

Թրին Մին-հա

 

Թրին Մին-հան ստեղծագործում է վավերագրական, փորձարարական և ավանդական ֆիլմերի սահմաններում, կենտրոնանալով մի քանի կարևոր թեմաների վրա: Նա ուսումնասիրում է հասարակության մեջ կանանց կարգավիճակը, ինչպես նաև գաղթականների կյանքը, ում դիմանկարները նա պատկերում է ավանդական և ժամանակակից հասարակությունների հարափոփոխ հարաբերությունների համատեքստում: Արվեստագետն այս կերպարներին կոչում է «անպատշաճ-չյուրացվող այլը» (inappropriate/d other) և իր հարցազրույցներից մեկում ասում է. «inappropriate/d other - կարելի է կարդալ երկու ձևով՝ մեկն ում չես կարող յուրացնել, և մեկն ով անպատշաճ է, ոչ տարբեր է, ոչ էլ նույնը»:

Թրին Մին-հան հենվում է իր անձնական փորձի վրա, անձնականը դարձնում հանրային, այսպիսով իր ֆիլմերը վերածելով «բանաստեղծական-քաղաքական» գործերի։ Մին-հայի մոտեցումը տարբեր թեմաներին անկողմնակալ է, ինչը դիտողին հնարավորություն է տալիս երևույթներն ուսումնասիրել տարբեր տեսանկյուններից: Նա աշխատում է դիտողի զգայարանների հետ, որոնց նա փորձում է կատարյալ զգոնության մեջ պահել: Նրա օգտագործած ձայները և երաժշտությունը երկրորդական չեն, սակայն երբեմն վերցնում են պատմողի դերը, երբեմն էլ աննկատ հեռանում՝ թողնելով, որ դերասանները խոսեն: Ոճավորված հարցազրույցների և թատերական տեսարանների համադրությունը` հետարտադրական փուլում հավելված արխիվային նյութերով և ֆիլմի գծային պատումով, հնչյունների և արտահայտիչ գույների հետ մեկտեղ ստեղծում է սինթետիկ-գեղագիտական փորձառություն, որտեղ բառերն արտահայտում են նույնը, ինչ հնչյունները և գույները:

 

Ոչինչ այնքան ավանդական չէ, քան այն մոտեցումը քաղաքականությանը, որն ուղղված է ուժի ամենաակնհայտ տեղակայման կետին՝ պետության գլխին և քաղաքական մարմնի այլ հայտնի անձանց։ Քաղաքականությունը որպես գիտակցության հարթություն տարածված է մեր առօրյայի վրա։ Եթե «անձնականը քաղաքական է», ինչպես ֆեմինիստական պայքարն էր ժամանակին առաջարկում, ապա դա պայմանավորված չէ նրանով, որ անձնականը բնականորեն քաղաքական է, այլ նրանով, որ առօրյա կյանքում ամեն ինչ, մինչև իսկ ամենափոքր մանրուքը հնարավոր է քաղաքականացնել։

Քաղաքական ֆիլմ նկարելու և ֆիլմերը քաղաքականապես նկարելու միջև առաջ քաշված տարբերությունն օգնում է լայնացնել քաղաքականի շրջանակը՝ ազատելով այն տնտեսական դաշտից և մարմնի քաղաքականությունից։ Ձևի՝ որպես արտահայտման միջոց կամ մտքի սրության վրա ենթադրյալ սևեռումը հիշեցնում է, թե ինչպես առաջադեմ գործողությունների մասին աշխատանքները կարող են ի վերջո հետադիմական լինել՝ ուժի կառուցվածքային հարաբերությունների իրենց անվիճելի կրկնօրինակմամբ։

Այստեղ հիշում եմ կյանքից հեռացած պաղեստինցի բանաստեղծ Մահմուդ Դարվիշին, ով իր տունն ավիրող պայթյունից դուրս գալուց հետո առաջին հերթին սուրճ խմելու ցանկություն հայտնեց։ Կորստի վրա սևեռվելու փոխարեն նա իր ծարավի ու սուրճ խմելու ցանկությամբ հաստատեց, անմիջապես հաստատեց կյանքը, ուստի նաև առավոտվա անդորրության և գրելու ցանկությունը։ Իր ժողովրդի հանդեպ բռնի և արյունալի դեպքերով պայմանավորված ճնշումները քննադատելու փոխարեն (դեպքեր, որ նրանց պայքարի մի մասն էին դարձել) նա գեղեցիկ ձևով գրեց հացի ու ջրի՝ կյանքի երկու առաջնահերթ տարրերի մասին, ինչից իր ժողովուրդը հիմնականում զրկված էր։ Մինչ մյուս գրողները զբաղված էին բանաստեղծի դերը սահմանելով և նրան մեղադրելով իր պարտականություններում թերանալու մեջ, Դարվիշը հիշեցրեց նրանց, որ նա իր Բեյրութում կամ իր գործերի մեջ «բանաստեղծ» չէր կարող գտնել։ Նա մտածում էր, թե արդյոք Բեյրութը քաղա՞ք է, արաբական փողոցներում փախստականների ճամբա՞ր, մի՞տք, իրավիճակի փոփոխությու՞ն, հարձակումներից ծնված ծաղի՞կ, թե՞ երիտասարդ կին, ով շարժել է երևակայությունը։ Հավանաբար բոլորն էլ գիտակցում էին, ինչպես նա էր գրում, որ «Բեյրութում Բեյրութ չկար»։

Կարծում եմ՝ այս պատմությունը շատ տեղին է, որպեսզի ձեզ ներկայացնեմ ֆիլմ նկարահանելու իմ մոտեցման բնույթը։

Ուժային հարաբերություններն ընկած են նորմատիվ վերաներկայացումների հիմքում։ Ձևի քաղաքականությունը հնարավոր չէ դասել «իզմ»-երի այն շարքին, որոնցով սահմանվում են հասարակական և արվեստին վերաբերող շարժումները, և ոչ էլ հավասարեցնել ժանրի, ոճի և կոմպոզիցիայի կամ վերաներկայացման հարցերին։ Իր արմատական տեսակի մեջ ձևը պետք է անդրադառնա անձևին, քանի որ այն ի վերջո կյանքի ու մահվան գործընթացների մասին է։ Հաստատել ձևը՝ նշանակում է գիտակցել յուրաքանչյուր եռուն կյանքի ներդրման կարևորությունը որպես շարունակական ստեղծարար գործընթաց: Միևնույն ժամանակ ձևից հրաժարվելը նշանակում է, որ մենք ընդունում ենք մեր մահկանացու լինելը, կամ՝ ցանկացած ձևի սահմանափակումների հետ աշխատելու կարիքը։

Ավարտվող և վերադարձող հետգաղութային պայքարներնի, պոստմոդեռն վերականգնման և «էկոլոգիականության» (գերժամանակակից եզրեր) այս ժամանակաշրջանում, արվեստագետներն, ովքեր աշխատում են երեք աստիճան պարունակող ինտերվալներում՝ հիմնական ուղղություն ունեցող արտադրողականության լուսանցքում, պետք է միաժամանակ շատ պարզունակ և շատ մշակութային լինեն։ Անվարժորեն, արդյունավետորեն «ցածր» և հմտորեն, անհամապատասխանորեն «բարձր», առանց ճիգ գործադրելու՝ ավանգարդի ու արիերգարդի միջև հետ ու առաջ գնալով, հասարակայնորեն մարգինալացված խմբերն այսպիսով կարող են և գայթակղիչ կերպով հայ-թեք լինել, և անհնազանդորեն կիրառական։

«Միջ-» (inter), «բազմա-» (multi), «հետ-» (post), «փոխ-» (trans)՝ սրանք են մեր ժամանակների նախածանցները։ Սրանք սահմանում են հասարակական և էթիկական գիտակցությունների առաջը, հետոն, ընթացքումն ու միջևը։ Յուրաքանչյուրն ունի պատմություն, ինչպես նաև հայտնվելու, անհետանալու և վերահայտնվելու թվացյալ ճշգրիտ պահ։ Չնայած իրենց առանձնահատկություններին, սրանք բոլորն էլ փաստորեն կապված են միմյանց հետ որպես փոխ(ա)-դեպքեր։

Եթե հին աֆրիկյան և ասիական արվեստներում կոմպոզիցիան, հստակությունն ու նմանությունը իսկական արվեստի գործի չափանիշներ չեն համարվում, ապա դրա հիմնական պատճառն այն է, որ ձևին և բովանդակությանը հետևելու փոխարեն կարևորությունը տրվում է «շնչին», որը կենդանացնում և կյանքի է կոչում աշխատանքը։ Իմ փորձառության մեջ նման աշխատանքը ուշադրություն է դարձնում իր «բնույթին», իր թաքուն միտումներին և ձևավորման ու ձևափոխման շարունակական ընթացքներին։ Խորապես ներդաշնակեցված անցումային պահերի ու տեսանելի իրականությունների վաղանցիկության հետ, այն ազատ է շարժվելու ժանրերի միջև՝ հիմնական ուղղության ֆիլմերի լուսանկարչական ռեալիզմի, փորձարարական ֆիլմերի հականերկայացուցչական նյութականության և վիրտուալ իրականության հակալուսանկարչականի միջև։

Անվերջ հարցեր բարձրացնելով ձևի հասարակական և քաղաքական հարթությունների վերաբերյալ, աշխատանքը, որը չի ենթարկվում այնպիսի դասակարգումների, ինչպիսիք են վավերագրությունը, գեղարվեստը կամ կինոարվեստը, ակներև ուսումնասիրում է անսահմանի հետ սահուն հարաբերությունը` սահմանափակի մեջ: Կարևոր են ոչ միայն բույսի ձևը, ծաղիկները և պտուղները, այլ նաև բուսահյութը, որ հոսում է դրա միջով։ Յուրաքանչյուր տեսողական արտահայտում միևնույն ժամանակ փորձընկալվում է և որպես որոշակի երևույթ՝ իր կառուցվածքային խտության մեջ, և որպես անորոշ երևույթ՝ ոգու փոփոխականության մեջ։

Կարելի է ասել, որ կյանքի իրադարձությունների ուժերին հաղորդակից լինելու մեջ, ձևը միայն ձեռք է բերվում անձևին անդրադառնալու համար։ Հնարավորությունների և ներուժերի դատարկ դաշտը նկատելով աշխատելը թույլ է տալիս շփման մեջ մնալ ձևի անսահմանության հետ, ինչը նաև ձև չէ։ Պատկերների արտադրության և իմաստի մասին խոսելու փոխարեն կարելի է պատկերներին կամ դրանց ստեղծմանը մոտենալ որպես ստորջրյա և խաչաձև հոսանքների ցանց, ուժերի դրսևորում։

Դասակարգված, խմբավորված աշխարհում, կինոն հաճախ առարկայացվում է որպես ավանդույթների մի մարմին: Այնուամենայնիվ, չնայած վավերագրական ֆիլմի ավանդույթի շատ ակնհայտ գոյությանը, վավերագրական ֆիլմ ասվածը գոյություն չունի, անկախ նրանից, թե ինչ ենք հասկանում վավերագրություն ասելով՝ ժանր, մոտեցում, նյութերի խումբ, թե մեթոդների հավաքածու։ Այս պարադոքսն օգնում է ուշադրություն հրավիրել վավերագող հաստատությունների ճշմարտության և տեղեկատվության վերաբերյալ թյուրիմացության մեջ գցող պնդումների վրա։ Ֆիլմի իրականության և նյութեղենության հետ աշխատող ցանկացած մարդ չի կարող համաձայնել այնպիսի դասակարգումների հետ, որոնք պարզապես արտացոլում են, թե ինչպես է հասարակությունը գիտելիքը դասակարգում փորձառության մեջ` որպես նպատակ ունենալով վերահսկողությունն ու սպառումը։ «Չկա ավելի խղճուկ բան, քան ճշմարտությունը, որն արտահայտված է այնպես, ինչպես մտածված է», գրում է Վալտեր Բենյամինը։

Մի կողմից ճշմարտությունը ստեղծվում, պարտադրվում և տարածվում է իշխող ռեժիմին համապատասխան, մյուս կողմից այն գտնվում է ճշմարտության բոլոր ռեժիմների արանքում։ Ճշմարտությունը, նույնիսկ եթե բռնվում է փախուստի ճանապարհին, չի հանձնվում, ոչ անուններում, և ոչ էլ կադրում։

Ճշմարտություն և իմաստ։ Երբեմն այս երկուսը հավասարեցվում են իրար, սակայն հաճախ այն, ինչ ներկայացվում է որպես ճշմարտություն, ոչ այլ ինչ է, քան իմաստ։ Իսկ այն, ինչը մնում է իմաստի և ճշմարտության միջև՝ ինտերվալն է, դադարը, առանց որի իմաստը կանշարժանա, իսկ ճշմարտությունը՝ կկարծրանա։

Սովորաբար շեշտը դրվում է ֆիլմի՝ այնտեղի իրականությունն այստեղի համար արձանագրելու կարողության վրա։ Իմաստի ստեղծման ընթացքը և սպառման պահը կամ պարզապես անտեսվում են, կամ զգուշորեն անտեսանելի դարձվում։ Հասարակական ուղղվածություն ունեցող կինոռեժիսորը ամենազոր ձայն նվիրողն է, ում իշխանական դիրքը իմաստի ստեղծման ժամանակ հաճախ շարունակվում է անքննելի մնալ՝ վարպետորեն քողարկված իր արդար առաքելության դիմակի տակ։

Միջնորդի և միջոցի կամ միջամտության հարաբերությունը կամ անտեսվում է, կամ ենթադրվում, որ թափանցիկ է։ Վավերագրական ֆիլմերի հայրերը ի սկզբանե պնդում էին, որ վավերագրական ֆիլմը ոչ թե լրատվություն է, այլ արվեստ, «նոր և կարևորագույն արվեստի տեսակ», ինչպես մի անգամ հայտարարեց Ջոն Գրիերսոնը։ Վավերագրական ֆիլմի էությունը տեղեկատվությունը, լրագրությունը, նորությունները չեն, այլ «իրականության ստեղծարար պատկերումը»:

Եթե հին աֆրիկյան և ասիական արվեստներում կոմպոզիցիան, հստակությունն ու նմանությունը իսկական արվեստի գործի չափանիշներ չեն համարվում, ապա դրա հիմնական պատճառն այն է, որ ձևին և բովանդակությանը հետևելու փոխարեն կարևորությունը տրվում է «շնչին», որը կենդանացնում և կյանքի է կոչում աշխատանքը։ Իմ փորձառության մեջ նման աշխատանքը ուշադրություն է դարձնում իր «բնույթին», իր թաքուն միտումներին և ձևավորման ու ձևափոխման շարունակական ընթացքներին։ Անվերջ հարցեր բարձրացնելով հասարակական և քաղաքական հարթությունների վերաբերյալ, ինչպես արդեն նշեցի, սա աշխատանք է, որը չի ենթարկվում այնպիսի դասակարգումների, ինչպիսիք են վավերագրությունը, գեղարվեստը և կինոարվեստը։

Իրականությունը շատ ավելի անհավանական, խելագարեցնող ու տարօրինակորեն անազնիվ է, քան հորինվածքը։ Սա հասկանալու համար պետք է ճանաչել կինեմատոգրաֆիայի տեխնոլոգիաների զարգացման այն միամտությունը, որը նպաստում է իրականության չմիջնորդավորված աճող հասանելիությանը։ Այն նաև նշանակում է հստակորեն տեսնել աղքատությունը, որը Բենյամինը դատապարտում է որպես «ճշմարտություն, որն արտահայտված է այնպես, ինչպես մտածված է», և հասկանալ, թե ինչու են առաջադիմական գեղարվեստական ֆիլմերը հետաքրքրված վավերագրության մեթոդներով և անվերջ հարգանքի տուրք մատուցում դրանց։

Դասավորելը ոչ միշտ է կանօնակարգելու հոմանիշ հանդիսանում՝ համոզելու նկատառմամբ, և ֆիլմի իրականության իմաստների բազամազանության և դյուրաշարժության հանդեպ ուշադիր լինելը չի նշանակում խեղաթյուրել այն։ Իմաստը միայն այն ժամանակ է կարող լինել քաղաքական, երբ այն իրեն թույլ չի տալիս հեշտությամբ կարծրանալ և չի վստահում որևէ իշխանական աղբյուրի, այլ դատարկում և ապակենտրոնացնում է այն։ Ամեն գնով ինչ որ բան նշանակելու իր պահանջում վավերագրական ֆիլմը հաճախ մոռանում է, թե ինչպես է ստեղծվում և թե ինչպես են գեղագիտությունը և քաղաքականությունը մնում իր կազմության անքակտելի մասը։

Կարծում եմ վավերագրական ֆիլմը դրսից ներս շարժում է, որտեղ պատկերները ստեղծվում են, երբ աշխարհին թույլ ենք տալիս գալ դեպի մեզ՝ մեր ամեն քայլի հետ, իսկ հորինվածքը ներսից դուրս շարժում է, որտեղ պատկերները ստեղծվում են, երբ ներսից ենք հաղորդակցվում աշխարհի հետ։ Այս շարժումները հեշտորեն միմյանց հետ համընկնում են մեջտեղում եղած տարածքում։

Այստեղ կցանկանայի մի շատ կարճ հատված ցուցադրել «Չորրորդ հարթություն» ֆիլմից։

Ինչպես քիչ առաջ նշեցի, սա «Չորրորդ հարթության» բացման հատվածն էր։ Կինոարտադրության մեջ չորրորդ հարթությունը ժամանակի հարթությունն է, իսկ հոգևոր փորձառության մեջ՝ լույսի հարթությունը․ սակայն ոչ այն լույսի, որը խավարի հակառակն է, այլ լույսի, որի որակը կախված է մթության որակից (ինչպես ֆիլմերում): Եվ վերջապես, չորրորդ հարթությունը որպես անտեսանելին. ինչպես ճապոնացի գրողներն ու բանաստեղծներն են ասում, եռաչափ իրականության մեջ միշտ գոյություն ունի հարթություն, որը տեսանելի չէ։

Այս ֆիլմը նկարահանվել է Ճապոնիայում։ Ես կենտրոնացել էի ճապոնական մշակույթի այն երեք առանձնահատկությունների վրա, որոնք նաև բնորոշ են թվային տեխնոլոգիաներին, այն է՝ դյուրակրություն, շարժունակություն և փոքրություն:

Երբ իրականությունը սկսում է մեզ հետ այլ կերպ խոսել, այն հանգեցնում է մի բանի, որն անվանում եմ այստեղի ներսում այլ տեղ: Իմ ֆիլմերը և ինստալացիաները ստեղծված են փոխելու իրականության մեր ընկալումը` փորձընկալելու պատկերները մեր մարմնի ամբողջությամբ։ Սա է գեղագիտության արմատական ուժը։ Եթե գեղագիտությունը չի գիտակցում իր հասարակական և գոյացական կողմերը, այն շարունակում է հիմնականում ավանդական և նորմատիվ մնալ: Ձևը և բովանդակությունն անբաժանելի են, քանի որ երկուսն էլ հավասարապես պատմական և սինթետիկ են: Այստեղ իրականության հասարակական և պատմական կողմերը ստեղծագործական մտորման կամ քաղաքական պարտավորության համար նյութ չեն հանդիսանում: Դա այն է, ինչը մեկին բուռն կերպով ձգում է դեպի կինոն, սակայն երբ դրան մոտենում են առանց նրբության և խոցելիության, անհնար է դառնում այն բռնել՝ առանց փխրուն էությունը քայքայելու։ Ինչպես նկարագրել եմ «Կոլաժ» (Reassemblage) ֆիլմում և կիրառել գործունեությանս բոլոր ոլորտներում՝ ես մտադիր չեմ խոսել ինչ-որ բանի մասին, այլ միայն խոսել հարևանությամբ (nearby).

Վերաներկայացման քաղաքականության մեջ հարևանությամբ խոսելու գործընթացը (որի սկիզբը դրել եմ իմ «Կոլաժ» ֆիլմում և ապա շարունակել իմ բոլոր գործերում) «հետ» և «մոտիկից» խոսելու միջոց է։ Անկախ նրանից, թե արդյոք մյուս կողմը ներկա կամ բացակա է խոսքի գործողության ժամանակ, այս պրակտիկան հաճախ ինձ դնում է վտանգավոր իրավիճակում` ինձ համար անհնար դարձնելով գործել իշխանության անվիճարկելի դիրքից, այսպիսով ինձ օգնելով խուսափել «մասին», «համար» կամ «անունից» խոսելուց, ինչպես նաև ճնշվածներին և ոչ արտոնյալներին ձայն տալու պնդման ծուղակն ընկնելուց։ Յուրաքանյուր աշխատանքիս հետ, որ ստեղծել եմ և ստեղծում եմ, հարևանությամբ խոսելու մարտահրավերը նոր թափ է ստանում։

Ավելին, մեկնաբանողների և մեկնաբանության քաղաքականությունը, բարձրացնելով հարցը, թե ով է խոսողը, նաև հարց է բարձրացնում, թե ով է լսողը։ Գիտակցել` առանց ծածկելու, թե որտեղից, ինչ դիրքից է մեկը խոսում, կամ հարցը թե ինչպես, երբ և ում կողմից մեկը կարող է լսվել, պարզապես լսարանի և առաջնորդության հարց չէ։ Ինձ համար այն մթության մեջ առաջ գնալու կարողություն է, ստեղծարարության մեջ հնարավորությունների դաշտ բացելու միջոց, ինչպես նաև ուժային հարաբերություններում բազմազանության հետ աշխատելու անհրաժեշտություն:

Լսելը երբեք տեսնելու նման գծային չէ` ինչպես հիմնական լրատվամիջոցներում։ Երբ ֆիլմում կամ ինստալացիներում տարածականորեն աշխատում ես պատկերների հետ, կամ գրելու ընթացքում՝ գաղափարների հետ, կարևոր են օրինակ, լռության և հնչականության կիրառությունները։ Տեսնել և հնչեցնել իրականությունը հիմնականում որպես հարաբերություններ և ժամանակահատվածներ, հնարավորությունների լայն դաշտ է բացում։ Մեկը կարող է մտնել կամ դուրս գալ ֆիլմից, ինստալացիայից, փորձարարությունից, պարից, քանդակից, կամ բանավոր տեքստից՝ անմիջապես ուշադրություն դարձնելով այն բանի վրա, թե արդյո՞ք աշխատանքը ձայն ունի, ինչպես նաև թե որտեղ և ինչպես է այդ ձայնը տեղակայում իրեն։ Այստեղ ձայնը տեսարան և գործողություն է, ինչի միջոցով աշխատանքի հասարակական, էթիկական և գեղագիտական տեղակայվածությունը փոխանցվում է դիտող-լսողին։ Այն կարելի է գտնել ասելու և տեսնելու, խոսելու և լսելու ժամանակահատվածների միջև, կամ լեզվի և պատկերի միջև, զգայության և ձայնի միջև։ Հիմնական ուղղության արտադրանքներում պատկերը, հնչյունը և բանավոր շփումները ստեղծված են որպես միատարր ամբողջություն, սակայն իմ փորձառության մեջ դրանք մտածված են այնպես, որ վիճարկեն սինթետիկ ներկայացուցչության (plastic representation) և լեզվական հղումների միջև եղած ենթակարգային հարաբերությունները։

Կինոյի ամենահետաքրքիր կողմերից մեկը ձայնի և տեսողական պատկերի մեջ եղած հարաբերությունն է: Անվերջանալի կապերը, որոնք ծնվում են զգայության, պատկերի և ձայնի միջև հյուսված գործվածքից, կարող են փոխադարձաբար ընդարձակող և ստեղծագործաբար ապակենտրոնացնող լինել։ Օրինակ, ֆիլմի երաժշտության դեպքում ես կամ աշխատում եմ տեղացիների երաժշտության հետ, կամ ինչպես գեղարվեստական ֆիլմերում է՝ երաժիշտների հետ, ովքեր ազատորեն ստեղծագործում են՝ անկախ պատկերից:

Սա մեզ բոլորիս կոմպոզիտոր է դարձնում, ում համագործակցությունը խորապես սահմանվում է լսելու արվեստով, այլ ոչ թե ինքնին ձայն հնչեցնելու: Երկու, երեք կամ ավելի երաժիշտներ, ովքեր իրականում դժվար թե միասին հանդես գային, մտնում եմ զրույցի մեջ։ Սոլո կատարումների դեպքում ես ստեղծում եմ վիրտուալ երաժշտական անսամբլ, և մի հնչյունով կամ ինչ-որ երաժշտական պատառիկներով ստեղծում եմ ձայների բազմազանություն: Բազմազանության նման պրակտիկան ինձ ավելի շատ հնարավորություններ է թողնում խմբագրման ժամանակ վերստեղծել և վերհավաքել երաժշտական պատառիկներն այնպես, որ դրանք պատկերի և ձայնի միջև նոր որոշակի հարաբերություններ ստեղծեն․ հարաբերություններ, որոնք հպատակության և տիրապետման մաս չեն կազմում, և ի վիճակի են խախտել նորմերը՝ թե իմաստի արտադրության մեջ, և թե ֆիլմի ազդեցության:

Յուրաքանչյուր աշխատանքի ստեղծմամբ վերափոխում է այն, թե ինչպես է մարդ տեսնում իրեն և աշխարհը։ Երբ սկսում եմ ֆիլմ նկարահանել կամ ստեղծագործական որևէ այլ ճամփորդության մեջ ներգրավվել, նաև սկսում եմ մի ուղևորություն, որի ժամանման վայրն անհայտ է ինձ համար: Մտադրություններն ու կանխակալ գաղափարները շատ սահմանափակ դեր ունեն ստեղծագործական գործընթացում: Ամենահետաքրքրականը փակուղիներն են, կույր ընթացակարգերը, կախարդական պատահականությունները, անցանկալի հայտնագործությունները, ինչպես նաև վատնած ժամանակը, անօգուտ շարժումները, կամքից անկախ կյանքի կոչված ռեզոնանսները, որոնք ի սկզբանե անհայտ են կատարողների և դիտողների համար, և հետևաբար նաև անկանխատեսելի՝ մինչ ժամանակն էկրանի վրա առաջ է ընթանում:

Երբ խոսքը վերաբերում է մշակութային, գենդերային, սեռական և ռասայական տարբերություններին, իրական մարտահրավերը բազմազանության վրա և բազմազանությունից աշխատելն է։ Եզրույթը, որ այստեղ օգտագործում եմ, ոչ պետք է հավասարեցնել առաջադեմ բազմակարծության հետ, ոչ էլ շփոթել բազմամշակութայնության հետ, որը ծաղրի առարկա է հանդիսանում հիմնական լրատվամիջոցների համար։ Բազմազանությունը նորմալացնելու գործընթացում բազմամշակութայնությունը շարունակում է խաբուսիկ կերպով գունակույր և միանգամայն պառակտիչ մնալ։ Բազմազանությունը ավելի խորությամբ է սահմանում այն ժամանակ-տարածությունը, որտեղ տեսողական և ձայնային գործվածքների տարբեր տարրեր են միահյուսված: Իմ աշխատանքներում նրանց ընդլայնվող հարաբերությունը տիրապետության և ենթակայության մաս չեն կազմում: Օրինակ, ականջն ու աչքը երբեք իրար չեն կրկնօրինակում: Նրանք հարաբերվում են ձայնակարգություններում, սինկոպաներում, չշեշտված տակտերում, բազմառիթմերում (փոխառելով որոշ երաժշտական տերմիններ):

Անկախ մարդու կամքից, ֆիլմի փորձընկալումը կախված է ռիթմից: Ֆիլմում յուրաքանչյուր քննարկում և երկխոսություն ի սկզբանե դիտվում և ընկալվում է որպես ռիթմ, ձայն և գույն՝ նախքան իմաստավորվելը: Պատկեր, կադր կամ հաջորդականություն ստեղծելուց մարդ ամենից առաջ աշխատում է ռիթմի հետ։ Այնուամենայնիվ, ռիթմը նույնը չէ, ինչ որ գործողութունը կամ խմբագրումը, ոչ էլ պարզապես գեղարվեստական միջոց է։ Գերտրուդ Սթայնը, օրինակ, գրել է լսելու, տեսնելու և զգալու միջոցով անձի բնավորության ռիթմի ձեռք բերման մասին: Ռիթմը այն է, ինչն անխոս սահմանում է ձայնային պատկերի բաղադրիչների մեջ և միջև եղած հարաբերության որակը։ Այն պետք է տեսածի և լսածի միջև փորձառությունների բազմազանություն փոխանցի․ փորձառություններ, որոնցում ոչ խոսքն է կառավարվում պատկերով, ոչ էլ պատկերը՝ խոսքով, այսինքն փորձառություններ, որոնք կարող են շարունակաբար փոխել մարդու տեսակետը, ինչպես նաև այլ մարդկանց և իրադարձությունների նրա ընկալումը։

Ըստ էության, ռիթմն է որոշում հասարակական հարաբերությունների և ստեղծագործական դրսևորումների որակը: Աշխատանքը ոգեշնչող չի դառնում գաղափարի, պատկերացման, տեղեկատվության, ներըմբռնման կամ հմտություն միջոցով, այլ նրանով, թե ինչպես են այս բոլորը անսպասելիորեն միանում, բաժանվում, հանդիպում ճանապարհի կեսին և այլն: Այլ կերպ ասած, ինչպես են իրենց բազմապիսի շարժումներում անում և ետարկում միմյանց, ստեղծելով ոչ-մի-բանի, այլ ոչ թե ոչնչի հաստատուն կոլաժ։ Սա է ռիթմը: Ռիթմի միջոցով կարող են անսահմանափակ հարաբերություններ ձևավորվել՝ տարբեր մակարդակներում միաժամանակ։ Մեկ կենտրոնական և հիերարխավորված հարաբերություն ունենալու փոխարեն, որի համար ամեն ինչ ստորադաս է, այստեղ մենք ունենք շփումների ցանց, որոնց բուռն լինելը որոշակի կերպով և նրբորեն շեշտված է՝ հիմնականում այլ նշումներ հրապուրելու համար։ Ի վերջո, ռիթմի զգացողությունը նախ և առաջ ուղեկցվում է ազատության զգացումով: Երբ կա ռիթմ, մարդն ազատ է չափող գործիքից և կայուն չափումից, ազատ է խաղալ կրկնվող ռիթմի հետ, բաց թողնել այն կամ բացը լցնել սեփական ռիթմով, ազատ է հետևել, թողնել, կամ երկարատև ազդեցության տակ լինել, ազատ է գործընթացի պարբերականությանը բազում եղանակներով մոտենալ։

Որպես գեղեցկության և հասարակական զգայական փոխհարաբերությունների բարդության որոշիչ, ռիթմն այն հիմքն է, որի համար ձևը ստեղծվում և ետարկվում է։ Այստեղ ցանկանում եմ ձեզ ցույց տալ տեսագրության մի հատված, որն արել էի մի ինստալացիայի համար։ Ավելի ուշ կխոսեմ դրա մասին։

Գործը կոչվում է «Հին հող, նոր ջուր»։ Այն նկարահանվել է Օկինավայում տեղի ունեցող մի ինստալացիայի համար։ Այն բաղկացած է երկու տեսագրությունների հաջորդականությունից, որոնք պետք է ցույց տրվեն միաժամանակ և շարունակաբար։ Հաջորդականություններից մեկը, այն, որը հենց նոր տեսաք, ցույց է տալիս հողի տարրը, իսկ մյուսը՝ ջրի տարրը։ Երկու հաջորդականությունները տեղի են ունենում տարածության մեջ՝ որպես երկխոսություն և հանդիպում հողի և ջրի միջև։ Երկու տարր, որոնք ընդգծում են Երկիր բառի ձևավորումը և պատմում այն մարդկանց ծագման մասին, ովքեր հայտնի են որպես վիշապի և անմահների, հետևաբար՝ օվկիանոսի և լեռների զավակներ։

Ամփոփելով ուզում եմ ասել, որ ստեղծագործական ճանապարհորդությունը չի կարող կրկնվել։ Սա է այն փակուղին, որի հետ յուրաքանչյուր նախագծի վրա աշխատելիս բախվում եմ։ Յուրաքանչյուր գործի ծնունդն ու ավարտը մի փոքրիկ մահ է, և այս մահն է, որ թույլ է տալիս իրերը տեսնել ինչպես առաջին անգամ:

Ասում են, թե արվեստագետը սեյսմագրական ասեղի է նման, մեկն ով սուր ուժգնությամբ զգում է իր շուրջ տեղի ունեցող ամենափոքր փոփոխությունները, մեկն ով շարունակում է նկատել այն ամենն, ինչ սովորաբար անկատ է անցնում կամ չի գնահատվում առօրյա կյանքում: Արվեստագետներին հաճախ վախեցնում է տարածված այն կարծիքը, թե հասարակությունը կարող է շատ հանգիստ ապրել առանց արվեստի, և թե խիստ կարևոր քաղաքական իրավիճակներում նրանց գործունեությունը չնչին արժեք ունի։ Տարբեր ազգերի մշակույթների և պատմության ողջ ընթացքում արվեստագետի գործունեությունը կասկածելի է համարվել, որովհետև այն խաթարում է ստատուս քվոն կամ քարացած իմաստների և նորմալացված պրակտիկաների հարմարավետությունն ու ապահովությունը:

Կարծում եմ, որ պետք է պայքարել այն ճակատում, որտեղ լավագույնն ես։ Արվեստը արտադրության ձև է, որը սակայն գիտակցում է, որ ճնշումը կարող է տեղ գտնել ինչպես պատմած իրադարձության, այնպես էլ իրադարձությունը պատմելու մեջ: Հասարակական իրականությունը քննադատող արվեստը չի հիմնվում ընդհանուր համաձայնության վրա, և չի հայցում գաղափարախոսության թույլտվությունը:

Ստեղծած գործերս ընդհանուր առմամբ մշակութային տարբերությունների հետ առնչվելու տարբեր փորձեր են: Դրանք ձգտում են ընդլայնել տարասեռ հասարակությունների մեր հասկացողությունը, միևնույն ժամանակ դիտողին առիթ տալով մտածել զանգվածային լրատվամիջոցների արտադրման և դիտորդության մեջ մատակարարի և սպառողի ընդունված փոխհարաբերության մասին։ Ահաբեկչության դեմ ահաբեկչություն քարոզող այսօրվա աշխարհում, որտեղ գլոբալիզացիան պայքարում է գլոբալիզացիայի դեմ, հատկապես կարևոր է, որ կինոն միջոց հանդիսանա մեր ազատության անապահով ճանապարը գիտակցաբար հանձն առնելու համար:

Անգլերենից թարգմանեց Մարգո Գևորգյանը

August 17, 2021

Ստելա Նյանզի -

Կանայք Այլևս Չեն Սպասելու

Կանայք այլևս չեն սպասելու բացակայող տղամարդկանց
Այս թունավոր օձերին մեր տներից քշելու համար։
Մենք կվերցնենք ձեր ժանգոտած երկար թրերը
Ու կտոր-կտոր կանենք այդ մաղձոտ օձերին։

Կանայք այլևս չեն սպասելու ամորձատված տղամարդկանց
Պետության կողմից սպանված բարեկամների դագաղները տանելու համար։
Մենք հագնում ենք ձեր տաբատներն ու տարազերը 
Եվ տանում ենք այդ արկղերը մինչև գերեզմաններ, որ ինքներս ենք փորել։

Կանայք այլևս չեն սպասելու վախկոտ տղամարդկանց
Ուգանդայի ազատագրման համար պայքարելու։
Մենք հավաքում ենք հրթիռները մեր գրիչների մեջ ու նռնակները՝ բերանների
Եվ մեր ճշմարտությունը կրակում ենք բռնապետության վրա։

Կանայք այլևս չեն սպասելու կույր տղամարդկանց
Մեզ դեպի խոստացված գեղեցիկ երկիր առաջնորդելու
Մենք ամրացնում ենք մեր ոտքերի մկանները
Եվ հեծանիվներով ու մեքենանորով ինքներս մեզ տանում ենք դեպի ազատություն։

Կանայք այլևս չեն սպասելու անդեմ տղամարդկանց
Մեզ փաղաքշելու, սիրելու կամ հաճույք պատճառելու համար։
Մենք կրում ենք յուղի մեջ թաթախված դիլդոներ
Եվ սերմնավորում ենք ինքներս մեզ ավելի ամուր սերմնահեղուկով։




Ազգին պոեզիա սովորեցրեք
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Հատուկ ուժայիններին վրա բերելով չի հաջողվի
Արդյունքաբեր գազ կրակել հանգերի վրա
Կամ մեր բանաստեծությունների տաղը ցրել։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Մոռացված զանգվածները մեր ցավը կճղտեն
բռնապետության միջուկը ծակող տների մեջ:
Ձեր տափակություններից ավելի ուժեղ են հարվածում 
հում բանաստեղծությունները։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Ձեռնաշղթաները չեն կարող պարունակել բանաստեղծությունների զորությունը։
Ձեռփակալման հրամանները չեն կարող անհետացնել անգիր արած տողերը
Պոեզիան երբեք չի կարող բանտում կալանավորվել։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Հետաքննող խուզարկուներն ու հանցանքներ պարզողները
Չեն կարող փոխաբերություններ, նմանաբանություններ կամ խորհրդանշաններ վերծանել
Նրանց գրավոր ծանուցումները երբեք հասկանալի չեն լինի։
 
Ազգին պոեզիա սովորեցրեք։
Այն գրել, արտասանել և մեկնաբանել։
Ճնշվածների բանաստեղծությունները կճնշեն ճնշողներին։
Բանաստեղծությունները մեզ կտեղափոխեն ազատություն։


July 28, 2021

Մոշել - Սիլվիա Պլաթ


Ոչ ոք չկա նրբուղում, ու ոչինչ, ոչինչ բացի մոշերից,
Երկու կողմից մոշեր` թեպետ հիմնականում աջ կողմից,
կեռ-կեռ վայր իջնող մոշենու կածան, ու դրա վերջում
ինչ որ մի տեղ՝ ծփացող ծով։ ։ Մոշեր
այնքան մեծ որքան բթամատիս կլոր մասը, որքան բթամիտ են աչքերը
Ցանկատնկերում սևացած, գիրացած
կապույտ-կարմիր հյութերով։ Սրանով են նրանք շռայլում իմ մատները։
Ես չէի խնդրել այսպիսի արյունակից քույրություն; նրանք պետք է, որ սիրեն ինձ։
Նրանք համակերպվում են իմ կաթի շշին, տափակեցնելով իրենց եզրերը։


Վերևում գնում են ագռավները սևի մեջ, աններդաշնակ երամ -
Վառված թղթի պատառներ պտտվելով պայթած երկնքում։
Նրանցն է միակ ձայնը, որ առարկում է ու առարկում։
Ես չեմ կարծում, որ ծովը երբևե կհայտնվի։
Բարձր, կանաչ մարգագետինները շողում են, կարծես լուսավորված լինեն ներսից։
Մոտենում եմ մի այնքան հասած հատապտղի թփի, որ այն ճանչերի թուփ է,
կանաչակապույտ նրանց փորերն ու թևերի թերթիկները կախված են Չինական էկրանից։
Նրանց ապշեցրել է հատապտղերի մեղրախնջույքը; նրանք հավատում են դրախտին։
Եվս մի կեռ ու հատապտուղներն ու թփերն էլ չկան։


Հիմա միակ գալիքը ծովն է։
Երկու բլուրների մեջտեղից հանկարծակի քամի է հեղում ինձ վրա,
ապտակելով իր ցնորք լվացքը իմ դեմքին։
Այս բլուրները չափից շատ կանաչ ու քաղցր են աղի համ առած լինելու համար։
Հետևում եմ բլուրների միջև գնացող ոչխարների արահետին։ Վերջին կեռը ինձ հասցնում է բլուրների հյուսիսային փեշին, իսկ փեշը նարնջագույն քար է,
որը նայում է դեպի ոչինչ, ոչինչ բացի մի ահռելի տարածքից՝
կազմված անագեղեն ու սպիտակ լույսերից, ու ժխորից, կարծես արծաթագործերն են
ծեծկում ու ծեծկում կամակոր մետաղին։

July 19, 2021

ասեղնագործված

փաստաթուղթ

July 13, 2021

Բաց Թողնելով - Գլորիա Անզալդուա

 

Բավարար չէ

որոշել բացվել։ 

 

Պետք է մատերդ խրես

պորտիդ մեջ, քո սեփական երկու ձեռքով

ճեղքելով բացես,

դուրս թափես մողեսներին ու պոզավոր դոդոշներին

խոլորձներին ու արևածաղիկներին,

բավիղը շուռ տաս ներսից դուրս։

Թափ տաս։

 

Միևնույն է, մինչև վերջ չես դատարկվում։

Գուցե թաքնված կանաչ խորխ կա

հազիդ մեջ։

Կարող է նույնիսկ չիմանաս,

որ այնտեղ է

մինչև կոկորդիդ մեջ մի հանգույց չաճի`

վերածվելով գորտի։


Գաղտնի ժպիտ է այն հրահրում

քիմքիդ վրա

փոքրիկ օրգազմներով լի։

 

Բայց վաղ թե ուշ

այն դրսեվորվում է.

Կանաչ գորտը անամոթաբար կռռում է։

Բոլորը վեր են նայում։

 

Մի անգամ բացվելը

բավարար չէ։

Կրկին պետք է խրես ձեռքերդ

պորտիդ մեջ, երկու ձեռքերով

պատռես,

դուրս գցես մեռած առնետներ ու  խավարասերներ

գարնանային անձրև, դեռաբողբոջ եգիպտացորեններ։

Շուռ տուր բավիղը ներսից դուրս։

Թափ տուր։

 

Այս անգամ պիտի բաց թողնես։

Նայիր վիշապի բաց դեմքին

ու թույլ տուր սարսափը կուլ տա քեզ։

- Տարրալուծվում ես իր թքի մեջ

- ոչ մեկը քեզ չի ճանաչում որպես ջրափոս

- ոչ մեկը քեզ չի կարոտում

- դու նույնիսկ հիշված չես

և բավիղը նույնիսկ

քո ստեղծածը չէ։

 

Դու հատել ես սահմանը։

Եվ քո շուրջն ամբողջությամբ տարածություն։

Միայնակ։ Ոչնչի հետ։

 

Ոչ ոք քեզ չի փրկելու։

Ոչ ոք քեզ չի քաղելու,

չի կտրելու հաստ փշերը քո շուրջ։

Ոչ մեկը չի գրոհելու

ամրոցի պատերը, ոչ էլ

համբուրելով արթնացնելու քո ծնվելը,

վարսերիցդ կառչելով ցած իջնելու,

ոչ էլ քեզ բարձրացնելու

սպիտակ ձիու վրա։

 

Չկա մեկը, ով

կսնի քո իղձերը։

Առերեսվիր դրա հետ։ Պետք է դու

անես, ինքդ արա։

Եվ քո շուրջն ամբողջությամբ

մի ընդհարձակ տարածք։

Միայնակ։ Գիշերվա հետ։

Մթություն, որի հետ պետք է ընկերենաս

եթե ուզում ես գիշերները քնել։

 

Բավարար չէ

բաց թողնել երկու անգամ, երեք անգամ,

հարյուր։ Շուտով ամեն ինչ

ձանձրալի է, անգոհացուցիչ։

Գիշերվա բաց դեմքը

քեզ այլևս չի հետաքրքրում։

Եվ ահա, նորից, կվերադառնաս

քո տարերքին ու

ինչպես ձուկն է մոտենում օդին դու գալիս ես բացվելուն

միայն շունչերի արանքում։

Բայց խռիկներն արդեն 

աճում են կրծքերիդ վրա։


July 4, 2021

Լռության փոխակերպումը լեզվի և գործողության

ՕԴՐԻ ԼՈՐԴ

(1977թ.-ի դեկտեմբերի 28-ին Արդի լեզվի ասոցիացիայի «Լեսբի և գրականություն» պանելին ներկայացված հոդված, Չիկագո)

Ես բազմիցս հասկացել եմ, որ այն, ինչ ինձ համար կարևոր է` պետք է բարձրաձայնել, վերածել խոսքի, կիսվել դրանով, նույնիսկ եթե կա վտանգ, որ դրանից այն կվնասվի կամ սխալ կհասկացվի։ Հասկացել եմ, որ խոսելն է ինձ համար օգտակար է՝ առավել ամեն ինչից։ Ես կանգնած եմ այստեղ որպես Սև լեսբի բանաստեղծ, և այս ամենի իմաստը հիմնված է այն փաստի վրա, որ դեռ կենդանի եմ, բայց կարող էի և չլինել։ Ընդամենը երկու ամիս առաջ երկու բժիշկ՝ մեկը կին, մյուսը տղամարդ, ինձ ասացին, որ պետք է կրծքի վիրահատություն տանեմ, և որ 60-ից 80 տոկոս հավանականությամբ ուռուցքը չարորակ է։ Այս լուրի և վիրահատության օրվա միջև ընկած տառապալից երեք շաբաթվա ընթացքում ստիպված եղա վերադասավորել ամբողջ կյանքս։ Վիրահատությունն արեցին, և ուռուցքը բարորակ էր։

Այդ երեք շաբաթվա ընթացքում ստիպված եղա զննել ինձ և իմ կյանքը՝ խիստ ու հրատապ հստակությամբ, որից թեպետ մինչ օրս ցնցված եմ,  բայց ինձ շատ ավելի ուժեղ եմ զգում։ Այս փորձառությունը շատ կանայք են ունենում, այսօր այստեղ եղածներիցդ ոմանք։ Այդ օրերին ապրած որոշ բաներ ինձ  օգնեցին հասկանալ, թե ինչ եմ մտածում լռության՝ լեզվի և գործողության փոխակերպման մասին։

Ստիպողաբար և էապես գիտակցելով մահկանացու լինելս, և թե ինչ էի ուզում կյանքից՝ անկախ դրա տևողությունից, առաջնահերթություններն ու բացթողումները խստորեն պատկերվեցին անխնա լույսի ներքո, և այն, ինչի համար ամենից շատ ափսոսացի՝ իմ լռություններն էին: Ինչի՞ց եմ երբևէ վախեցել։ Հարցադրել կամ ասել մտքինս կարող էր ցավ կամ մահ բերել։ Բայց մենք առանց այդ էլ անվերջանալի ցավեր ունենք, և ցավը կամ կփոխվի, կամ կանհետանա։ Իսկ մահը վերջնական լռությունն է։ Այն կարող է արագ վրա հասնել, առանց հաշվի առնելու թե արդյոք ասել եմ այն, ինչ պետք է ասեի, թե ուղղակի դավաճանել եմ ինքս ինձ՝ փոքրիկ լռություններով, մինչ պատրաստվում էի մի օր խոսել, կամ՝ սպասում ուրիշի խոսելուն։ Գիտակցումը, որ թեև շատ ավելի լավ կլիներ չվախենալ, սովորել վախը հեռանկարի մեջ դնելը ինձ համար դարձավ ուժի աղբյուր։

Վաղ, թե ուշ մեռնելու էի, անկախ նրանից` կխոսեի, թե ոչ։ Իմ լռություններն ինձ չէին պաշտպանել։ Ձեր լռությունը ձեզ չի պաշտպանելու։ Բայց ասածս ամեն իրական խոսքով, ճշմարտությունը (որին դեռ ձգտում եմ) ասելու ամեն փորձով կապվել եմ այլ կանանց հետ, որոնց հետ փնտրել ենք բառեր, որ կպատկանեին այն աշխարհին, որին բոլորս էինք հավատում՝ կամրջելով մեր տարբերությունները։ Այս կանանց մտահոգությունն ու հոգատարությունն էր, որ ինձ ուժ տվեց հանգամանորեն քննել կյանքս։

Կանայք, ովքեր ինձ օգնեցին դիմակայել, Սև էին և սպիտակ, տարեց և երիտասարդ, լեսբի, երկսեռական, հետերոսեռական. մենք բոլորս նույն պատերազմում էինք կռվում՝ լռության բռնակալության դեմ։ Նրանք ինձ տվեցին ուժ, առանց որի չէի կարողանա դիմանալ։ Մի քանի շաբաթ տևած սուր վախից հետո եկավ գիտակցությունը, որ մահվան դեմ մղած պատերազմում, (ակնայտ կամ ոչ, գիտակցաբար կամ ոչ), ես ոչ միայն զոհ եմ, այլ նաև ռազմիկ։

Ո՞ր բառերն են, որ չունեք դեռ։ Ի՞նչ եք ուզում ասել։ Որո՞նք են բռնակալությունները, որ ամեն օր հանդուրժում եք և փորձում ձերը դարձնել, մինչև որ հիվանդանաք և մեռնեք դրանցից՝ լռության մեջ։ Գուցե ձեզնից ոմանց համար ես ձեր վախերից մեկի դեմքն եմ։ Որովհետև ես կին եմ, Սև եմ, լեսբի եմ, որովհետև ես՝ ես եմ. Սև կին ռազմիկ բանաստեղծ, ով անում է իր գործն ու եկել է հարցնելու՝ իսկ դուք անո՞ւմ եք ձերը։ 

Իհարկե՛ վախենում եմ, որովհետև լռության վերածումը լեզվի և գործողության ինքնաբացահայտման արարք է, իսկ դա միշտ լի է վտանգներով։ Երբ աղջկաս պատմեցի մեր թեմայի և դրա հետ կապված իմ դժվարության մասին, ասաց. «Պատմիր այն մասին, թե ինչպես երբեք ամբողջական չես կարող զգալ, քանի դեռ շարունակում ես անտեսել ներսումդ եղած այն ձայնը, որ ուզում է խոսել, և եթե շարունակում ես անտեսել այն, ավելի ու ավելի է խստանում ու թեժանում, և եթե չխոսես մի օր, այն պարզապես կբարձրանա և բռունցքով կխփի բերանիդ՝ ներսի կողմից»։

Լռության պարագայում մեզնից յուրաքանչյուրը պատկերում է իր իսկ վախի դեմքը՝ վախ արհամարհանքի, դատապարտման, ճանաչման, մարտահրավերի, ջնջման․ բայց ամենից շատ վախենում ենք տեսանելիությունից, առանց որի չենք կարող ապրել։ Այս երկրում, որտեղ ռասայական տարբերությունը ստեղծել է հաստատուն, թեև անխոսելի տեսողության խեղաթյուրում, Սև կանայք մի կողմից միշտ շատ տեսանելի են եղել, մյուս կողմից անտեսանելի են դարձվել՝ ռասիզմի ապանձնավորման միջոցով: Նույնիսկ կանանց շարժման ներսում ենք ստիպված եղել պայքարել և դեռ պայքարում ենք հենց այդ տեսանելիության համար, որը նաև մեզ առավել խոցելի է դարձնում՝ մեր Սևությունը: Որպեսզի կարողանանք գոյատևել ամերիկա կոչված այս վիշապի բերանում, մենք ստիպված ենք եղել սերտել առաջին ու ամենակարևոր դասը՝ մենք երբեք կոչված չենք եղել գոյատևելու։ Ոչ որպես մարդ արարածներ։ Նույնը վերաբերում է այստեղ գտնվող ձեզնից շատերին՝ Սև կամ ոչ։ Այդ տեսանելիությունը, որն առավել խոցելի է դարձնում մեզ, նաև մեր ուժի ամենամեծ աղբյուրն է: Որովհետև, միևնույն է, մեքենան կփորձի ձեզ փոշիացնել, անկախ նրանից կխոսեք, թե ոչ: Մենք կարող ենք նստել մեր անկյուններում՝ մեկընդմիշտ համր, մինչ մեր քույրերն ու մենք սպառվում ենք, մեր երեխաները խեղաթյուրվում և ոչնչացվում են, մինչ մեր հողը թունավորվում է։ Մենք կարող ենք նստել մեր անվտանգ անկյուններում՝ համր ինչպես շիշը, սակայն դրանից մեր վախը չի պակասի։

Այս տարի իմ տանը նշում ենք Քուանզայի տոնը՝ աֆրոամերիկյան բերքահավաքի փառատոնը: Այն սկսվում է Սուրբ ծննդյան հաջորդ օրը և տևում յոթ օր: Քուանզայի յոթ սկզբունք կա՝ յուրաքանչյուրը օրվա համար մեկ սկզբունք: Առաջինը Ումոջան է՝ միասնությունը, սեփական անձի և համայնքի ներսում միասնության ձգտելու և այն պահպանելու որոշումը: Երեկվա՝ երկրորդ օրվա սկզբունքը Կուժիչագուլիան էր՝ ինքնորոշումը, ինքներս մեզ սահմանելու, մեզ անուն տալու և մեր անունից խոսելու որոշումը, ուրիշների կողմից սահմանվելու և խոսվելու փոխարեն: Այսօր Քուանզայի երրորդ օրն է, և այսօրվա սկզբունքը Ուջիման է՝ հավաքական աշխատանք և պատասխանատվություն՝ ինքներս մեզ և մեր համայնքը միասին կառուցելու, պահպանելու և մեր խնդիրները միասին լուծելու որոշումը:

Այստեղ գտնվող մեզնից յուրաքանչյուրն այս կամ այն կերպ պատասխանատու է լեզվի և դրա ուժի համար, վերագրավելու համար այն լեզուն, որը մեր դեմ է կիրառվել: Լռության՝ լեզվի և գործողության փոխակերպման համար չափազանց կարևոր է, որ յուրաքանչյուրս ուսումնասիրի ու հաստատի իր գործառույթը այդ փոխակերպման մեջ, ինչպես նաև գիտակցի իր դերի կարևորությունը։ 

Մեզնից նրանք, ովքեր գրում են, պետք է ուշադրություն դարձնեն ոչ միայն խոսքի, այլ նաև լեզվի ճշմարտացիությանը։ Մյուսները կարող են տարածել այն խոսքերը որ նշանակալից են իրենց համար։ Անհրաժեշտ է սովորեցնել ՝ ապրելով և խոսելով այն ճշմարտությունները, որոնց հավատում ենք և գիտենք՝ տրամաբանությունից անդին: Քանզի միայն այս ճանապարհով ենք կարող գոյատևել՝ մասնակցելով կյանքին, որը ստեղծագործ և շարունակական է, որը աճ է։

Վախը միշտ ներկա է՝ տեսանելիությունից, քննվելուց և գուցե դատապարտվելուց, ցավից, մահվանից։ Բայց այս ամենի միջով (բացի մահվանից) մենք արդեն լուռ անցնում ենք: Ինքս ինձ միշտ հիշեցնում եմ, որ եթե նույնիսկ համր ծնված լինեի կամ ամբողջ կյանքս լռության երդում տված լինեի հանուն ապահովության, միևնույն է տառապելու էի, մեռնելու էի։ Սա շատ օգնում է իրերն այլ լույսի ներքո տեսնել։ 

Եվ երբ կանայք գոռում են լսելի լինելու համար, մեզնից յուրաքանչյուրը պետք է գիտակցի այդ բառերը լսելու, կարդալու, կիսելու և մեր կյանքի համատեքստում դիտարկելու պատասխանատվությունը։ Որ մենք չթաքնվենք բաժանումների ծաղրանքների հետևում, ինչը մեզ պարտադրել են և ինչը հաճախ ընդունում ենք որպես մեր սեփականը (մեզնից բխող)։ Օրինակ՝ «Ես չեմ կարող դասավանդել Սև կանանց գործերը, քանի որ նրանց փորձառությունը շատ տարբեր է իմից»։ Իսկ քանի՞ տարի եք Պլատոն, Շեքսպիր կամ Պրուստ դասավանդել։ Կամ՝ «Նա սպիտակ կին է, ի՞նչ կարող է ինձ ասել»։ Կամ՝ «Նա լեսբի է, ամուսինս կամ ամբիոնի վարիչն ի՞նչ կասեն»։ Կամ՝ «Այս կինը իր որդիների մասին է գրում, իսկ ես երեխաներ չունեմ»։ Եվ բոլոր մնացած անվերջանալի ձևերը, որոնցով մենք գողանում ենք մեզնից և իրարից։  

Մենք կարող ենք սովորել աշխատել և խոսել, երբ վախենում ենք նույն կերպ, ինչպես սովորել ենք աշխատել և խոսել, երբ հոգնած ենք։ Մեզ սովորեցրել են ավելի շատ հարգել վախը, քան լեզու ունենալու և սահմանել կարողանալու մեր կարիքը։

Եվ մինչ լռության մեջ սպասում ենք վերջնական անվախության ճոխությանը, լռության ծանրությունը մեզ ոչնչացնում է։ Մեր այստեղ լինելը և իմ խոսելը փորձ է խախտելու այդ լռությունը և կամրջելու մեր միջև եղած տարբերությունները, քանի որ տարբերությունը չէ, որ մեզ կաթվածահար է անում, այլ լռությունը։ Խախտելու այնքա՛ն լռություններ կան։


[Անգլերենից թարգմանեց Մարգո Գևորգյանը]

[Բնագիրը տե՛ս այստեղ]

June 25, 2021

II, V - Ադրիեն Րիչ

 


II

 

Արթնանում եմ քո անկողնում։ Գիտեմ՝ երազ էի տեսնում։ 

Ավելի վաղ զարթուցիչի ձայնը մեզ իրարից բաժանեց,

դու արդեն ժամերով նստած ես քո գրասեղանի մոտ։ Գիտեմ ինչ էի երազում․

մեր բանաստեղծ ընկերը գալիս է իմ սենյակ,

որտեղ ես օրերով գրում եմ.

ամենուր թափթփված են սևագրեր, պատճեններ, բանաստեղծություններ,

և ես ուզում եմ նրան ցույց տալ մի բանաստեղծություն,

որն իմ կյանքի բանաստեղծությունն է։ Բայց վարանում եմ

և արթնանում։ Մազերս համբուրեցիր, որ արթնանամ։ 

Երազումս բանաստեղծություն էիր,

ասում եմ բանաստեղծություն, որն ուզում էի ցույց տալ ինչ-որ մեկին․․․

ու ծիծաղում եմ ու կրկին ընկնում երազի մեջ,

որտեղ ուզում եմ քեզ ցույց տալ բոլորին, ում սիրում եմ,

որտեղ ուզում եմ ազատորեն շարժվել քեզ հետ միասին

ձգողականության ուժի ներքո, որն այնքան էլ հեշտ չէ,

որը փետրավոր խոտը դանդաղորեն քաշում է ցած

դեպի վերաշնչող օդը։



V


Այս գրքերով լի բնակարանը կարող էր ճաք տալով բացվել 

հրեշների հաստ ծնոտների, դուրս պրծած աչքերի դիմաց 

հեշտորեն: Երբ գրքերը բացես, պետք է առերեսվես 

քեզ համար սիրելի բոլոր իրերի ստորին կողմերի հետ - 

գելարանն ու ակցանները պատրաստ բռնած, բերանակապը, 

որի արանքից նույնիսկ լավագույն ձայները ստիպված էին մրթմրթալ,

լռությունը, որ թաղում է անցանկալի երեխաներին -

կանանց, շեղվածներին, ականատեսներին - անապատի ավազների մեջ։

Քեննեթը ասում է, որ դասավորում է իր գրքերը,

որպեսզի կարողանա նայել Բլեյքին ու Կաֆկային, երբ տպում է;

այո; և մենք դեռ պետք է հաշվի նստենք Սվիֆտի՝ կնոջ մարմնի հանդեպ 

ատելության հետ, մինչդեռ նա գովաբանում էր կնոջ մտքի կարողությունը, 

Գյոթեի սարսափի հետ՝ Մայրերի նկատմամբ, Կլոդելի հետ, ով զրպարտում է Ժիդին, 

և ծննդաբերության ժամանակ մահացող արվեստագետների, 

խարույկների վրա այրվող իմաստուն կանանց, 

դարակների հետևում դարերով կուտակվող չգրված գրքերի 

ուրվականների հետ - նրանց ձեռքերն ի մի բերած - 

և մենք դեռ պետք է նայենք բացակայությանը 

տղամարդկանց, ովքեր չէին ուզում, և կանանց, ովքեր չէին կարող խոսել 

մեր կյանքից - այս դեռևս չպեղված անդունդը, 

որ անվանում են քաղաքակրթություն,

այս թարգմանության արարքը, այս կիսաշխարհը։