September 29, 2020

Զապէլ Եսայեան | Բաւական է . . .

(Նօթեր եւ տպաւորութիւններ պալքանեան պատերազմէն. գրուած 1912թ. նոյեմբերին. Կ. Պոլիս։)*


Երեք օրէ ի վեր պատերազմը յայտարարուած է եւ թէեւ մայրաքաղաքը կը ջանայ իր սովորական արտաքին կերպարանքը պահել, այսու ամենայնիւ մարդոց հոգիները խռովուած են շատ երանգաւոր եւ բազմադիմի զգացումներով։ Երկար եւ ջղագրգիռ սպասումներէ ետքը վերջապէս յայտարարուեցաւ անիկա. հազարաւոր մարդիկ օրերէ ի վեր անձկությամբ կը հարցնէին իրարու. «պատերա՞զմ թէ համաձայնութիւն . . . »։

     Մղձավանջային եւ ահարկու հեռապատկերը անկարելի թուեցաւ իր առթած սոսկումին աստիճանով. մարդիկ կ'ըսէին «Այս դարուս մէջ, ի՞նչպէս կարելի է . . . քաղաքակիրթ աշխարհը արգելք կ'ըլլայ այդ ահարկու ոճիրին»։

     Այլ սակայն երեք օրէ ի վեր պատերազմը յայտարարուած է եւ պալքանեան սահմանագլխին այլ եւ այլ կէտերուն վրայ հրացանները կ'որոտան։

___

Ամէն առաւօտ եւ երեկոյ տարէց մարդուկ մը կ'անցնի փողոցէն. ուսերը կորացած են, աչքերը լաւ չեն տեսներ. ո՞վ գիտէ ինչ սնոտի գործով կ'զբաղի եւ ինչ զրկուած կեանքով ստիպուած է ապրելու. առաւօտները կ'երթայ աճապարանքով եւ երեկոները կը դառնայ ծանրաբեռնուած իր ընտանիքին առօրեայ եւ վտիտ պարէնով։ Այդ մարդը արգահատանք պիտի ներշնչէր եթէ տեսակ մը աշխոյժ եւ իր վիճակին անսովոր խանդավառութիւն մը չի վանէր այդ զգացումը։ Ամէն իրիկուն անիկա կը կենայ իրեն ծանօթ տուներուն առաջ եւ կը բերէ օրուան լուրերը որոնք աղաւաղուած են իր անձնական տրամադրութիւններէն։

     Դիւրին է գուշակել թէ ի՛նչ մեծ ոգեւորութեամբ, այն իրիկունը մարդուկը գոչեց, աճապարանքով անցնելով փողոցէն։

     — Պատերազմը յայտարարուած է . . .

     Ոչ մէկ մանրամասնութիւն. տուներէն, դաշտը աշխատող բանւորներէն հարցումները կ'ուղղուէին իրեն, բայց անիկա չ'էր պատասխաներ ու իր կքած ուսերուն մէջտեղէն գլուխը մէյ մը աջ, մէյ մը ձախ դարձնելով կը գոչէր, գրեթէ կաղաղակէր յաղթական.

     — Պատերա՜զմ . . . պատերա՜զմ . . . պատերա՜զմ . . .

     Ինչո՞ւ կ'ուրախանար մարդուկը. ի՞նչ շահ կար իրեն համար այդ զարհուրելի կացութենէն։ Երկար ատեն բաց պատուհանին առաջք կեցած մտատանջ մնացի յիշելով անոր մշտավառ քինախնդրութիւնը։

___

Պատերազմը յայտարարուած է . . .

     Ու նստած մեղմօրէն ջերմիկ սենեակին մէջ, լամբային բարի ու մտերիմ լոյսին տակ զբաղած եմ՝ հաճելի ընթերցանութեամբ մը. յանկարծ ներքին դրդում մը զիս ոտքի կը հանէ. անսպասելիօրէն յուզուած կը մտածեմ. «Թերեւս ճակատամարտ կայ այս միջոցին ու անհամար մարդիկ կը մեռնին . . . »։

     Խոր լռութիւն կը տիրէ սենեակին մէջ ու խոսակցութիւնները կ'ընդհատին ինչպէս դանակի հարուածէ մը. ամէնքն ալ, վստահ եմ, այդ րոպէին կը դիմաւորեն իմ մտածումս. երկար եւ ցաւագին հառաչանք մը կը սողոսկի այդ լռութեան մէջ, բայց ահա քանի մը րոպէէն կը մոռնանք իրականութիւնը։

     Գիտենք որ պատերազմ կայ, այլ սակայն կ'ապրինք մեր անդորր ու միօրինակ կեանքը. մեր միտքը կը յածի աննշան մանրամասնութեանց շուրջ. կը խօսինք մօտիկ եւ հեռաւոր ապագայի մասին, կը գուրգուրանք իրարու վրայ եւ կը ջանանք գիրար զերծ պահել ամենափոքր անախորժութենէ . . . այլ սակայն գիտենք որ պատերազմ կա՜յ ու մեր սրտի ամէն մէկ բաբախումին մարդկային կեանքեր դիակներու կը վերածուին։

     Բայց երբ ամէնքը կը քնանան եւ ես մինակ կը մնամ, անձկալի եւ շփոթ մտահոգութիւնը կը ցցուի դէմս . . . կուզեմ դիմագրաւել զայն ու կուզեմ ճանչնալ զայն, բայց իմ բոլոր ջանքերս ապարդիւն կ'ըլլան երեւակայելու թէ ի՞նչ է ճակատամարտ մը, իր զարհուրանքի լրումին մէջ։

     Ու ինձ կը թուի որ անսահմանելի եւ անպարտելի սպառնալիք մը կը սաւառնի մեր վրայ։

___

Ինչպէ՜ս ցուրտ է. աշունը յանկարծ կը յայտնուի անձրեւներով եւ միգապատ հորիզոնով։ Դիմացը Վոսփորի արտաշնչած գիշերային մշուշին ետեւէն քաղաքին լոյսերը կը պլպլան նուազելով, մարելու մօտ եղող մոմի լոյսերու նման։ Մայրաքաղաքը հանդարտ է եւ չէ կարելի ոեւ է կերպով գուշակել թէ մօտաւոր սահմանագիծերու վրայ արիւնը կը հոսի . . .

     Գիշերն ի բուն, խռովուած եւ անընդհատ քունիս մէջեն, ընդոստ զարթնումներով կը խորհիմ. արիւնը կը հոսի . . . անյաղթելի յաճախում մըն է ասիկա, որ զիս կը հալածէ պատիժի մը պէս մինչ լռութեան ու մթութեան մէջ անդորր՝ քաղաքը կը քնանայ խաղաղութեամբ։

___

Առաւօտուն կ'արթննամ զօրակոչի թմբուկէն. հեռաւոր եւ իսլամ թաղերը կը հեւան անոր համաչափ եւ չարագուշակ տրոփիւնէն . . . հետզհետէ աղմուկը թաւալելով կը հեռանայ մինչ աւելի մօտիկները մունետիկը կը գոչէ խռպոտ ձայնով մը։

     — Բոլոր անոնք որ նշանակուած տարիքին մէջ կը գտնուին, մուին [ընտանիքի նեցուկ] թէ ոչ, անկար թէ առողջ, ներկայանան պատկանեալ իշխանութեան մինչեւ երկու օր . . . անսաստողները խիստ պատիժներու պիտի ենթարկուին . . .

     Ոտքի կ'ելլամ ու կը բանամ պատուհանը. ասդին անդին գլուխներ կ'երեւան դրացի տուներէն. անձկութեան եւ սարսափի սարսուռ մը կ'անցնի թաղերէն մունետիկին զօրակոչին հետ, որ եղերական հանգամանք մը կը ստանայ այլ եւս . . .

     Ահաւասիկ պատերազմը կը դառնայ ամենուս համար իրական եւ ներկայ. չարիքը կուրուագծուի հետզհետէ որոշ գիծերով. անիկա իր մահուան ստուերը կ'երկարէ մինչեւ մայրաքաղաքի խաղաղ տուներուն մէջ, բայց ամէն ընտանիք կը մտածէ մի միայն իր զինւորացուին վրայ. ճարը կը խորհի զայն զերծ պահելու մահու վտանգէն. մայրական սրտեր արհաւիրքով ու դողով կը լեցուին ու ամէն մէկը այս դժբաղդութիւնը կ'ընդունի իբր անձնական աղէտ մը։ Բայց ոչ ոք կ'ըմբռնէ չարիքը իր հաւաքական եւ ահռելի ծաւալին մէջ, ոչ ոք թերեւս կ'անդրադառնայ իրապէս որ պատերազմ կայ ու ամէն րոպէ արիւնը կը հոսի . . . ։

___

Հաւաքուած ենք բարեկամի մը տունը եւ թէյի սեղանին շուրջ կը խօսինք մեզ հետաքրքրող բաներու վրայ. խօսակցութիւնը կը նուազի ու ահա կը լռենք. մեր աչքերը իրարու կ'ըսեն. «Ճակատամարտ կայ այս միջոցին», բայց իբր անպատեհ հրէշ մը կը զսպենք այդ խորթ մտածումը։ Դարձեալ խօսակցութիւնը կը պտուտքի արուեստներու եւ գրականութեան վրայ. կը վիճենք նոր հրատարակուած վէպի մը մասին. կ'ոգեւորուինք ու կը խնդանք. կատակներ ու սրախօսութիւններ կը մրցին իրարու հետ. բայց ահա յանկարծ ժպիտը կը սառի դէմքերու վրայ եւ ամենքը մտախոհ կը դառնան. այն մտածումը որ ջանացինք զսպել քիչ առաջ՝ հոգի եւ մարմին առած կը տիրապետէ մեր տրամադրութիւններուն։

     Այլ եւս ծանր ու լուրջ շեշտով կը խօսին պատերազմի մասին. ոմանց համար պալքանեան ժողովուրդները իրենց արդար եւ նուիրական իրաւունքի մէջ են. կարելի՞ է երեւակայել ավելի սուրբ պատերազմ. անոնք կը կռուին իրենց տանջուած եղբայրներու ազատութեան համար։

     — Իսկ թուրքերը, կ'առարկէ մէկը, արդեօք նուա՞զ իրաւացի են. Պալքանեան դաշնակիցները յարձակեցան իրենց վրայ. իրաւունք չունէի՞ն ինքզինքնին պաշտպանելու։

     — Բնականաբար այո՛. վերջ ի վերջոյ իրաւունքը յաղթողին կողմն է։

     Իրաւո՜ւնք . . . ստապատիր եւ նենգաւոր բառ. ինձ կը ներկայանայ այս պահուս անարգ հտպիտի մը երեւոյթով որ գունագեղ եւ արտառոց հանդերձանքի մը ներքեւ, դէմքը կնճռոտած քծնող ծամածռութիւններով, կը խոնարհի ու կը ժպտի մէյ մը մէկ եւ մէյ մը միւս կողմին։

     Այդ միջոցին խօսակցութիւնը իր ընթացքը կատարեր է. չեմ գիտեր թէ դեռ ինչե՜ր ըսուեցան երբ սթափեցայ ներկաներէն մէկուն սուր եւ ատելավառ ձայնէն։

     — Ի՞նչ իրաւունք . . . որովհետեւ վեց դարէ ի վեր սուրի եւ հուրի միջոցով տիրապետեր են այդ երկիրներուն, որովհետեւ վեց դարէ ի վեր խաղաղ ժողովուրդներու արիւնը ծծեր են, անարգեր, տանջեր ու ամենէն ցած ստրուկի վիճակին վերածեր են այդ ժողովուրդները, իրաւո՞ւնք են հաստատեր այդ այդպէս շարունակելու։ Ընկճուած ժողովուրդներու տկարութիւնը միայն կրնար յաւերժացնել այդ բռնութեամբ ձեռք բերուած իրաւունքը։

     Ծերունի մը որ անկիւնը թիկնաթոռին մէջ թաղուած էր, ընդհատեց զայրոյթի այդ պոռթկումը, եւ խօսեցաւ երկարօրէն խռպոտ եւ յոգնած ձայնով. կարելի չ'էր իր խօսքերէն եզրակացութեան մը յանգիլ որովհետեւ մէկ նախադասութիւնը կը ժխտէր միւսը եւ անիկա կարծես կ'երկնչէր իր մտածումին խորքը յայտնելէ. կարծես անիկա կուզէր որ զինքը հասկնայինք առանց որ ինքը հարկադրուէր վճռական եւ վճիտ բան մը ըսելու։

     Ձանձրոյթով մտիկ կ'ընէինք զինքը բայց իր անկայուն իմաստով խօսքերը կ'օրօրէին մեզ, որովհետեւ մեր մտածումներն ալ իր խօսքերուն յոգնեցուցիչ եւ ընդունայն ճօճումները կ'ընէին վարանելով։

     — Է՜հ եզրակացուց մէկը, ինչ չափով որ փապես, այն չափով պիտի չափուիս . . . պատիժի ժամը հնչած է. բիւրաւոր շրթներէ, սգաւոր մայրերու, որբերու տժգունած շրթներէն բարձրացած անէծքն է որ ամպի պէս կուտակուած է այս միջոցին դաժան եւ ոճրապարտ ցեղին գլխուն. թուրքերը իրենց թափել տուած արցունքին մէջ է որ պիտի խեղդուին։

     Ժամը հնչա՞ծ է արդեօք։

     Ու ահա կը խօսին յաղթանակի հաւանականութիւններու վրայ. կը խօսին երկու կողմի յաջողութեան բախտերուն, եւրոպական դիւանագիտութեան անլուծելի առեղծուածի մասին բայց այլ եւս իմ ուշադրութիւնս կը վրիպի. ի՞նչ փոյթ ինձ համար պաշտօնական եւ անպաշտօն խաղերը նենգաւոր դիւանագիտութեան. ձայն մը, ներսէս բարձրաղաղակ կը գոչէ։

     — Երկու կողմէն ալ հազարաւոր գեղջուկներ, հազարաւոր անգիտակից եւ միամիտ մարդկային արարածներ իրենց արիւնը կը թափեն այս միջոցին . . .

     Սուր քրքիջ մը կը լսուի. երիտասարդն է որ ծերունիին ուսին զարնելով կը խնդրայ. ինչո՞ւ կը խնդան. կարելի՞ է արդէօք ոեւ է բանով զուարթանալ երբ այնքան սիրտեր սգաւոր են այս միջոցին։

___

Ես չեմ ուզեր վիճաբանիլ, ես չեմ ուզեր լսել այն պատճառները եւ պատրուակները որով կուզեն պատերազմը ներկայացնել ոգեւորիչ եւ ցանկալի եւ նոյն իսկ չեմ ուզեր ընդունիլ որ անիկա անխուսափելի անհրաժեշտութիւն մըն է։ Այլ սակայն մեկնելու պահուս ներկաներէն երիտասարդ մը զիս կը բռնէ եւ կը ստիպէ որ պատասխնեմ։

     — Անոնք որ յարձակեցան մեր տուներուն վրայ, անոնք որ սպաննեցին ու թալլեցին մեզ, անոնք որ մեր պատիւը ու մեր սրբազան զգացումները ոտնակոխ ըրին, արժանի չէի՞ն այս դասին։

     Հոգիիս մէջ հառաչանք մը կը բարձրանայ բայց իմ ներքին էութեանս մէջ ատելութեան ժահր չիկայ եւ կը զգամ որ իմ մտքի տեսողութեանս բոլոր հորիզոնները անամպ են ու պայծառ։

     — Ես չեմ հասկնար, կը պատասխանեմ։

     Երիտասարդին աչքերը. մանր եւ սուր բիբերով, քէնով ու վրէժով վառուած աչքեր, կը սեւեռեն զիս։

     Ես անձամբ չեմ տեսած այդպիսի դիւային իրականութիւն, ես անհաղորդ գտնուած եմ ցեղիս ճակատագրին. երբ ինձ կը խօսին կոտորածներու մասին կարծես դարաւոր հառաչանք մը թունդ կ'ելլայ հոգիիս մէջ եւ մտածումս, երեւակայութիւնս կը շփոթին. մղձաւանջ մըն է անիկա որ չեմ կրնար իրականացնել բանականութեամբ եւ որ կ՚անօսրանայ ու կ'անհետի իր առթած սոսկումին ահագնութեանը մէջ, ինչպէս ցնորական տեսիլ մը։

     — Ես աչքերովս տեսած եմ ու ականջներովս լսած ու կը հասկնամ, կը պատասխանէ երիտասարդ. ու ահա ինչու սրտիս մէջ միայն մէկ զգացում մը տիրէ. վրէժի զգացումը։

     Խորին գթութեամբ կը նայիմ իրեն. անոր հոգին խեղանդամուած է սուրի հարուածով մը. պիտի ուզէի գորովանքով խնամել զինքը ինչպէս շատ ծանրապէս հիւանդ եղբայր մը. բայց անիկա կը հետապնդէ զիս. կուզէ որ իմ շրթներս ալ արտասանեն անհաշտ ատելութեան խօսքեր։

     Յոգնած եմ ու ջլատուած. զանազան տաժանելի տպաւորութիւններով ծանրաբեռն օրուան մը յոգնութենէն ծունկերս կը կթոտին։

     Սրահին մէջ մոռցած են արդէն պատերազմը, մեր ատելութիւնները ու համակրութիւնները. կը խօսին զուարթօրէն եւ ծրագրուած պտոյտներու համար ժամադրութիւններ կու տան իրարու. օրիորդ մը խօսքը ինձ կ'ուղղէ բայց ես միտքս յառած ահռելի տեսիլքին ի զուր կը ճգնիմ սեւեռել անոր կարմիր գիծերը։

___

Փոքրիկս չի քնանար ու իր անձկալի ու խոնաւ աչքերը անթարթ սեւեռած ինձ, կարծես կ'ուզէ աւելի բան մը ըսել քան իր շրթները կրնան արտաբերել։

     Ի՞նչ ցաւով կը տանջուի անիկա. օրօրոցին մօտ նստած կը խորհիմ երկարօրէն։ Այսպէս եկան ու մտան խաղաղ տուներէ ներս, ուր մանուկներու անկողնին մօտ կանթեղի լոյսը կը պլպլար, ու սպաննեցին, ոտքի կոխան ըրին ինչ որ գտան ուժեղ, գեղեցիկ ու նուիրական։ Ճշմարիտ է որ թշնամին անարգ է ու վատ…

     Ահաւասիկ նստած փոքրիկիս անկողնին քով, նայելով իր անձկալի աչքերուն, կը զգամ որ կը կքիմ դարաւոր ստրկութեան ճնշումին տակ։ Պիտի ուզէի դիտել զինքը ժպտուն հպարտութեամբ, պիտի ուզէի իրեն համար հիւսել ապագայի գեղեցիկ երազ մը, բայց իմ մայրական սրտիս մէջ խառնաշփոթ կերպով թունդ կ'ելլեն միայն երկիւղի, անձկութեան ու արհաւիրքի զգացումներ։ Կուզեմ երգել ու օրօրել բայց բոլոր երգերը սառած են շրթներուս վրայ։

     Փոքրիկս կուլայ չ'ուզեր քնանալ . . . իր ձայնը ոչ թէ մանկական քմահաճ լացի պէս կը հնչէ ականջիս, այլ ողբական եւ ահեղ ճիչի մը նման։ Իր անձկալի աչքերը կը կայծկլտան արցունքներու մէջէն ու երբեմն կ'ընդլայնին սարսափով. ի՞նչ կը տեսնայ անիկա իր մանկական անգիտակութեան մէջէն. ո՞վ գիտէ եթէ իր ապագայ կեանքի խորհուրդը չէ որ կը յայտնաբերուի իրեն, իր անեղծ բնազդին զօրութիւնով։

     Ահա կ'ուզէի, ո՜վ իմ կորիւնս, բոլոր փոթորիկները խաղաղեցնել եւ բոլոր ճամբաները հարթել քեզ համար, կ'ուզէի քու սրտիդ մէջ սերմանել եւ ծաղկեցնել սիրոյ եւ խաղաղութեան ծաղիկը, բայց ես ստիպուած եմ քեզ հրաւիրել պայքարի, որպէսզի երբէ՛ք գլուխդ չխոնարհի ստրկութեամբ եւ քու ձեռքէդ բռնած քայլերդ ուղղել դէպի այն գաղափարի ճամբան ուր այնքան մայրեր ի զուր յաղթական վերադարձներու սպասեցին եւ որ յաճախ անդարձ ճանապարհը եղաւ նահատակներուն։

___

Աշնանային վերջալոյսը կարճատեւ է. ահա կը մթնէ յանկարծ եւ ես կ՚ուզեմ մեկնիլ, բայց խօսակցութիւնը այնքան շահեկան է որ գամուած կը մնամ տեղս, իմ բարեկամիս պաշտօնատեղիին մէջ կան օտարականներ եւ հայեր։

     — Ո՞րն է իրենց բնական սահմանագլուխը, կը գոչէ ֆրանսացի թղթակից մը . . . եթէ կարճատեսի պէս այսօրուան դէպքերը միայն դատենք, թուրքերը օրինաւոր ինքնապաշտպանութեան մէջ են, բայց ընդհանուր պատմութեան տեսակէտներո՞վ . . .

     Իր դիւրաշարժ անդամները անհաւատալի ճապուկութիւն մը ունին. աթոռին վրայ այնքան արագ ոստումներ կ'ընէ որ լարախաղացի մը կը նմանի. անիկա խօսքը առկախ կը թողու եւ կը խնդայ . . .

     Ի՞նչպէս քստմնելի կը թուի ինձ այդ քրքիչը. այսօր իսկ լսեցի թէ չորս գլխաւոր կէտերու վրայ ընդհարումներ տեղի կ'ունենան ու մինչ մենք հոս կը խօսինք ու կը վիճինք, հեղեղի պէս արիւն կը հոսի այդ չորս կէտերուն վրայ։

     — Զիրար կը գինովցնեն, ժողովուրդները կը խաբեն ու դէպի կորուստ կը մղեն, կը գոչէ երիտասարդ մը. հարկ էր որ երկու կողմերէն բոլոր բերանները, խափանելով հրացաններու որոտումը, գոչէին. «Բաւական է, . . . բաւական է»։

     Ամէնքը իրարու կը նային, ապշած այդ անսովոր խօսքերէն բայց ահա թղթակիցը ինձ կը նայի դէպքերէն ուղղակի չ'ենթարկուող մարդու սնամէջ ժպիտով.

     — Ո՞րն է իրենց բնական սահմանագլուխը, կը կրկնէ անիկա. ամէն տեղի համար չարաբաստիկ հիւրեր են անոնք եւ եթէ փոքր անկիւն մը զիրենք թխմել հարկ ըլլար ուր այլեւս անկարող դառնային չարիք հասցնելու, երկրիս ո՞ր մասը պիտի ըլլար անիկա . . .

     Միտքս վայրկեան մը կը հետեւի թղթակցին խօսքին, բայց ահա վայրագ եւ յիմարացուցիչ զգայնութիւն մը զիս կը խռովէ. կ'երեւակայեմ անհամար հրացաններու որոտումը ու գնտակներու կարկուտը ու ինձ կը թուի որ արագ, արագ դիւային հապճեպով մը մատս կը մտցնեմ գաղջ եւ բաբախուն վէրքերու մէջ . . .

    Անսահմանելի յուզմունք մը դողդոջուն ու անկար կը դարձնէ զիս. սանդուղներէն կ'իջնեմ ինչպէս եթէ հալածուէի առանց ուշադրութիւն դարձնելու ինձ ընկերացող վաղեմի բարեկամի մը որ խօսակցութեան բոլոր միջոցին լուռ եւ մտախոհ մնացեր էր։

     — Չարիքը պէտք է մոռնալ. կ'ըսէ անիկա։

     Չեմ թափանցեր իր խօսքերուն իմաստին. անիկա դէմքը կը ծամածռէ տաժանելիօրէն ու կը պնդէ։

     — Եթէ չարիքը մոռնալ անկարելի ըլլար, մտածեցէք անգամ մը . . .

     Իբրեւ շատ մեծ աղէտի մը հեռապատկերը տեսնող մարդ, ձեռքը ճակտին կը զարնէր ու ակնապիշ կը մնար . . .

     Չորս ճակատի վրայ ընդհարում, կը խորհէի ինքնիրենս, ու թող կու տան որ այդպիսի ոճիր գործուի. — Մարդիկ ներողամիտ են ի բնէ. ասիկա բնախօսական անհրաժեշտութիւն մըն է։

     Ո՞ր չարիքի մասին կը խօսի անիկա ինձ. կուզէ ըսել արդեօք թէ շուտով պիտի մոռնանք պատերազմը, բայց ո՛չ, անիկա ինձ կը դառնայ, մասնաւոր կերպով կը ժպտի ու կ'ուզէ խօսիլ բայց ես ահա կը վերյիշեմ մանկիկիս թախծալի ու խոնաւ աչքերը, կը տեսնեմ իր դեռ չի կազմաւորուած դէմքին վրայ տառապանքի ժառանգական կնիքը ու կը հասկնամ մէկէն թէ ինչ չարիքի մասին կ'ակնարկուի ինձ։

___

Յոգնած ու ջղագրգռուած վերադարձայ տուն ու հոն գտայ դրացի թուրք բարեկամ մը. անձկալի հետաքրքրութեամբ ինձ կը սպասէր։ Կռիւը կը տեւէ երկու շաբաթէ ի վեր եւ Կ. Պոլսոյ թուրք թերթերը դեռ ոչ մէկ ճշգրիտ տեղեկութիւն տուած են պատերազմական անցուդարձերու մասին. պաշտօնական զեկոյցներու տարտամ ոճը անստուգութիւնը կ'աւելցնէ եւ մարդիկ լաւատեսութենէ յոռետեսութեան կ'անցնէին առանց կարենալու իրենց տրամադրութիւնը հիմնաւորել շօշափելի փաստի մը վրայ։ Մարդիկ աչքերնին կապ, մթութեան մէջէն կ'երթան խարխափելով ու այս պաշտօնապէս խաբուած ժողովուրդէն արիւն կը պահանջուի, հեղեղի պէս արիւն։

     Թուրք դրացիս գիտէ որ ես գիտեմ ճշմարտութիւնը ու պաղատագին կը նայի աչքերուս.

     — Աստուծոյ համար, ըսէք մեզի, կը գոչէ անիկա, ի՞նչ լուր կայ։

     — Լուրերը գէշ են կը պատասխանեմ շփոթուած, լուրերը շատ գէշ են։

     Բազմոցին վրայ կ'իյնայ ընկճուած. իր պարարտ դէմքը յանկարծ կը գունատի, աչքերը կը մարին, մազերը կը ցցուին ճակտին վրայ։ Ձեռքը ունի թրքերէն թերթ մը ու զայն կը ճմրթկէ ջղաձգօրէն. քիչ մը առաջ յաղթանակի ու յառաջխաղացութեան ստապատիր լուրեր կարդացեր է հոն եւ հակառակ որ անոնք իր բաղձանքներուն համաձայն են, ներքնապէս գիտէ որ սուտ են, եղերականօրէն սուտ են։ Յամրօրէն թերթը բարձրացուց ու կարկառեց ինձ, մինչ աչքերը հակած կը մնային.

     — Գրած է որ, կակազեց . . . բայց մեծ շփոթութիւնը զինքը խանգարեց. իր կուրծքը կ'ելեւէջէր ուժգնօրէն, ազատ ձեռքովը երեսը ծածկեց ու սկսաւ հեծկլտալ։

     Բարձր ու ողբագին ձայնով անիկա կը հեկեկար անձնատուր իր վշտին ու այդ յորդահոս եւ ջերմ արցունքներուն առաջ զգացի որ աւանադական ատելութեան բոլոր սառնամանիքները կը հալին եւ սիրտս լեցուն է բարութեամբ ու հոգւոյս անծանօթ խորքերէն եղբայրական եւ մխիթարիչ բառեր կը բարձրանան մինչեւ շրթներս . . .

___

Շոգենաւը կը տատանի ուժգնօրէն հարաւային օդէն ցնցուելով. կամրջակները կը ճռնչեն ու մարդկային հեղեղ մը անդադար կը լեցուի ամէն կողմ. պահեստիներն են որ Ասիական ափունքէն դիմացի կողմը պիտի անցնին պատերազմական նախարարութեան ներկայանալու, ուրկէ ստանալով անհրաժեշտը պիտի երթան միանալու իրենց վաշտերուն։ Ամէնքն ալ գիւղացիներ են. ձեռքերնին կոշկոռցած է հողային աշխատութիւններէն եւ դէմքերնին կնճռոտած՝ արեւին ու բուքին ներքեւ. իրենց խորշոմած երեսներուն վրայ երբեմն սուր ու վայրագ, երբեմն ալ ընտանի անասունի բարի աչքեր կը կայծկլտան կենսունակութիւնով լի։ Խումբ-խումբ կուգան կը նստին մեր շուրջը. ո՞վ գիտէ ո՞ր գաւառաներէն ու գիղերէն եկած են. մեծ մասով հասուն տարիքի մէջ են, թանձրացած ու դանդաղ մարմիններով, գունագեղ շապիկներուն ներքեւէն ցցուող ոսկրուտ թիկունքներով։ Այդ գեղջուկները աւելի ընդունակ կը թուին ծանր եւ երկարատեւ աշխատութեանց քան ռազմական գործունէութեան։ Համբերատար ու չարքաշ կեանքը իր անջնջելի կնիքը դրեր է անոնց արտաքին կերպարանքին վրայ եւ այնքան հանդարտ են որ կարծես թէ կ'անգիտանան իրենց ճակատագիրը։ Ո՞վ կարող է երեւակայել թէ այս մարդիկը կռուելու, սպաննելու եւ հաւանաբար մեռնելու կ'երթան։ Երբեմն սակայն մռայլ արտայայտութիւն մը կ'ստանան անոնք. արտասանուած բառ մը իրենց համակերպութիւնը կը խռովէ. կարծես դժնդակ առեղծուածի մը առաջք կեցած են. «ինչո՞ւ զիրենք բաժնելով իրենց հողէն մեռնելու կը ղրկեն»։

     Շոգենաւը ճամբայ կ'ելլայ ոստումներ ընելով ալեկոծուած ծովուն վրայ. ոմանք հետաքրքրուած կը նային այն հեքեաթունակ Սթամպօլին որուն մասին այդքան լսեր են. շատ աչքեր հիասթափ են, թերեւս այն պատճառով որ գորշագոյն մթնոլորտին մէջ քօղարկուած քաղաքը չի համապատասխաներ իրենց ոսկեղէն երազին. ոմանք յամառօրէն կը զմայլին. դէմս նստեր է երիտասարդ գեղջուկ մը սեւ, լայնաբիբ աչքերով մէկ սրունքը ծալլած դրեր է ծունկին վրայ եւ արծաթէ մատնիով մը զարդարուած ձեռքը կառչած սրունքին կ'երազէ. յանկարծ տրեխը կ'իյնայ գետին երեւան բերելով նոր հիւսուած ճերմակ բուրդէ գուլպաներ. թերեւս մայրը հիւսեր է իրեն համար։ Լայնաբիբ աչքերը կարծես ապշած ու միանգամայն հիացած կը սեւեռին տարտամութեան մէջ հետապնդելով երազ մը ու ես ալ հաղորդակից կ'ըլլամ այդ երազին. կը տեսնամ երեւակայութեանս մէջ նոր հերկուած ընդարձակ դաշտ մը եզերուած կանանչազուրկ ծառերու մացառուտով. հեռուն կապտորակ լեռներու շարք մը. ճերմակ եւ շէկ եզներ իրարու լծուած կը յառաջանան մեղմօրէն. ագռաւներ կ'անցնին երկնքի բարձրութիւններէն իրենց չարագուշակ կռիչները արձակելով. ահա, այնտեղ հողաշէն խրճիթին դրանը առաջ պառաւ մայրիկը կեցած կը նայի եւ կը հառաչէ։ Դաշտը յերկուած է, բայց ո՞վ պիտի սերմանէ, շուտով ձիւները կը ծածկեն հերկուած դաշտերը ու հողին արգանդին յանձնուած սերմերը գաղջ խոնաւութեան մէջ կեանքի առաջին ուռճացումը կ'ստանան, բայց այն դաշտերը որ ամուլ մնացին . . . կտրիճ ու արի տղան հեռացաւ գնաց օտար սահմանագլուխները, որովհետեւ մահուան սարսուռի մը պէս օսմանեան երկրին վրայէն անցաւ չարագուշակ աղաղակը։

     «Հարպ [պատերազմ] կ'ուզենք մենք . . . »

___

Երբ կը սթափիմ այդ տեսիլքէն երիտասարդ գեղջուկին աչքերը ինձ կը հանդիպին ու պահ մը իրարու կը նայինք կարծես պատրաստ մեր թագուն զգացումները յայտնաբերելու, բայց մեր ուշադրութիւնը կը դառնայ ուրիշ կողմ։

     Խումբ մը գեղջուկներ կը խօսին բարձրաձայն իրենց անարուեստ գաւառաբարբառով. տարէց եւ յոգնաբեկ գիւղացի մը իր գօտիին ծայրը ջերմեռանդօրէն կապած դեղագիր մը ցուցնելով, աչքերը կը քթթէ ու կը հաւաստէ թէ այնտեղ նշանակուած դեղը ամենազօր է յօդացաւի դէմ։ Երկարօրէն կը պատմէ հրաշալի բուժումներու մասին. անդամալոյծներ, որ ոտքի ելած էին . . . ինքն իսկ երկու տարի տանջուելէ ետքը փրկուեր էր շնորհիւ այդ դեղին. գլուխները կը հակին հրաշագործ դեղագիրին վրայ, ոչ ոք կրնայ կարդալ բայց կ'ուզեն տեսնել այն կախարդիչ տառերը որ այդպիսի զօրութիւն մը կը բովանդակեն իրենց մէջ. դարձեալ տարեց գիւղացին մեծ զգուշութեամբ կը կապէ դեղագիրը գօտիին ծայրը, — կ'ամրանցէ գօտին մէջքին շուրջ եւ կը շարունակէ ժպտիլ վստահութեամբ։

     Յօդացա՛ւ . . . բայց չե՞ն գիտեր արդեօք որ պատերազմի կ'երթան, չե՞ն գիտեր որ իրենց արիւնով պիտի տաքցնեն Պալքանեան ցուրտ հողը մինչեւ որ յագեցած ու լիացած, իրենց կորսնցուցած կեանքերով անիկա կեանք առնէ եւ հառաչէ ամբողջ աշխարհիս . . .

— Բաւական է . . . բաւական է։

___

Պարտութեան լուրերը կը հրատարակուին վերջապէս թուրք թերթերու մէջ. յայտնի զօրավարներու պատմական եւ փառայեղ անուններ զայրոյթով եւ հայհոյութիւններով կ'արտասանուին սրտմտած եւ յուսախաբ ժողովուրդին շրթներէն։

     Մթնած է արդէն ու շոգենաւը հոծ բազմութեամբ լի կը սպասէ մեկնումի վայրկեանին. զինուորներ ամէն կողմ. նորկոչներ, պահեստիներ ու նաեւ փախստականներ. ու անոնք որ դեռ նոր պիտի մեկնին՝ կռիւէ վերադարձողներուն ուրուականային ու զառանցական դէմքերու վրայ կը կարդան ամբողջ արհաւիրքը այնտեղ պատահածին։

     Յանկարծ շոգենաւը կը խճողուի նորատեսակ բազմութեամբ մը. մեծ մասամբ քօղարկուած կիներ են ու մանուկներ. դիւրին է գուշակել թէ ուրկէ կուգան. ասոնք Րումէլիի առաջին գաղթականներն են, շուարուն, հալածական, ողբագին։ Սիրուն մանկիկներ կ'ոստոստեն անգիտակից դժբախտութեան եւ այնքան յանկուցիչ իրենց պայծառ աչքերով ու խարտեաշ գլուխներով։ Ասդին անդին կը քաշքշուին գոյքերու մնացորդներ, յաճախ անօգուտ առարկաներ։ Կիները կը մտնեն առաջին կարգի սրահը, կը շուարին, կը վազվզեն, ետեւ կը դառնան, մինչ այնտեղ բազմած լրջախոհ եւ խոժոռ մայրաքաղաքացիներ որոնց փափուկ ջիղերը գրգռուած են իրենց պարտութեան հետեւանքը եղող թշուառութեան այդ տեսարանէն, բիրտ ու հրամայական, կ'ուղղեն այդ գաղթականները ուղեկորոյս նոխազներու նման դէպ ի հարէմ, շոգենաւին այն մասը ուր ոչ մէկ այր իրաւունք ունի մտնելու։

     Առաջին կարգի ճամբորդները կրկին կը տեղաւորուին իրենց տեղերը խոժոռ եւ անկարեկիր. մեծ մասով պաշտօնատարներ են եւ կառավարական պաշտօնեաներ։ Պատերազմը իրենց չի սպառնար ուղղակի, եւ անոնք գիտեն որ իրենց հանգիստ ու տաք տուները պիտի վերադառնան ու այդպէս պիտի շարունակուի։ Իրենց սրտմտութիւնը արդիւնքը չէ ամօթալի պարտութեան որով իրենց պետութիւնը կը մերկանայ իր փառքի բարոյական ուժէն, այլ սրտնեղած են միայն տեսնելով իրենց աչքին առաջք տարածուած թշուառութեան պատկեր մը, որ լաւ կ'ըլլար ու պատշաճ եթէ երբեք տեսած չ'ըլլային։ Անյարմար ու անհարկի կը գտնեն այդ բոլորը եւ ես ի զուր իրենց ցուրտ դէմքերուն վրայ կը փնտռեմ բարութեան ցոլք մը կամ խղճահարութեան նշոյլ մը։

     Այլ սակայն Թուրքիոյ համար պատմական եւ դժնդակ վայրէջք մըն է որ կ'սկսի։ Րումելին կորսնցնելով Օսմանեան պետութիւնը կը կորսնցնէ թերեւս իր քաղաքակրթութեան հնարաւորութիւնը, որովհետեւ խորապէս կ'զգամ որ կարելի էր յուսալ քիչ առաջ դեգերող խարտեաշ մանկիկներուն պայծառ աչքերուն վրայ. կարելի էր յուսալ որ անոնք իրենց լոյսովը լուսաւորէին վերջապէս թանձր եւ անհանգստիչ խաւարը Թուրանին։

___

Բիրտ ու կոպիտ շարժումներով տղամարդիկ ետ մը մղեն գաղթական կիները, մինչ իրենք կ'շտապեն դուրս ելլել շոգենաւէն։ Դուրսը սպասող զինւորներու մէջ կը դեգերին շատ մը կամաւորներ որոնցմէ մէկը իր հսկայ եւ թիկնեղ իրանը ցցած, կարծես ինքզինքը կը հարկադրէ ամենուն հիացման, իր այլեւս անօգուտ եւ ուժեղ բազուկները ունայն սպառնալիքներու սահմանուած են իր թաղիքէ գտակին ճակատը կարմիր գիրեր կը փայլին։

     «Կա՛մ նահատակութիւն, կա՛մ յաղթանակ»։

     Բայց թշնամին մայրաքաղաքին մօտեցած է ու Օսմանեան բանակը անդադար կը նահանջէ . . . անկանոն։

___

Ամբողջ գիշերը, խռովուած քունէս հազար անգամ արթննալով լսեցի թնդանօթներու հեռաւոր եւ խուլ որոտումը։ Պայծառ եւ գաղջ մթնոլորտին մէջէն հարաւային հողին ալիքները քշեր բերեր էին դէպի մեզ չարագուշակ սարսուռը պատերազմին. երկու օրէ ի վեր մայրաքաղաքի բնակչութիւնը կը զգայ վերջապէս որ ճակատագրական րոպէները մերձաւոր են այլ եւս։

     Ամբողջ օրեր անցուցինք վրդովուած անհամբերութեան մէջ։ Ոմանց մէջ խելայեղ յոյսեր արթնցած են, վաղեմի եւ մոռցուած ցանկութիւններ յանկարծ իրականացման հաւանականութիւններ կ'ընդնշմարեն. ոմանք տխուր են դառն եւ ընկճուած տխրութիւնով մը. թուրք ժողովրդական թաղերու լռին ու փակ տուներէն իսկ անձկութեան եւ զայրոյթի շշուկներ դուրս կը սպրդին որովհետեւ թշնամին մօտեցած է մայրաքաղաքին եւ Օսմանեան բանակը կը նահանջէ անդադար։

___

Բարձրութեանց վրայ, աշնանային գեղեցիկ եւ գաղջ օդին մէջ տրամադրութիւնները աւելի խաղաղ կրնային ըլլալ. բայց թնդանօթներու հեռաւոր որոտումը կը խռովէ միտքերը. մահուան եւ աւերումի հզօր զգացում մը կը ծածանի յարատեւ ամենուրեք եւ սրտերը իրենց արագ եւ ուժգին բաբախումներով կարծես կը պատասխանեն հեռաւոր եւ չարագուշակ թնդիւններուն։

     Մայրամուտին, փողոցները ու դաշտերը ամայացած են արդէն ու փակ պատուհաններուն ետեւէն կը լսենք իրարու յաջորդող ձիաւոր պահակներուն համաչափ ոտնաձայնը որ հետզհետէ հեռանալով կը մարի։

     Ահա հետզհետէ խաղաղ ու ինքնամփոփ թաղերուն մէջ լոյսերը ոչ թէ կը վառին, այլ կը պլպլան ու կը բարձրանայ զօրակոչի գերագոյն հրաւէրը մունետիկներու երբեմն սուր եւ երբեմն ծեքծեքուն ձայներով։ Դռները ու պատուհանները աւելի ամուր կը գոցուին, պլպլացող լոյսերը հետզհետէ կը մարին, մինչեւ պայծառ ու գաղջ գիշերին մէջ կը շարունակուի որոտումը ռմբակոծութեան։

___

Առաւօտը գորշ է ու միգապատ, եւ ցուրտ մթնոլորտին մէջ կը լսուի տեսակ մը անսովոր աղմուկ, նման ամբոխային ժխորի. Րումելիցի գաղթականներն են որ դէպի Ասիոյ ներսերը կը չուեն։

     Օրն ի բուն, Սկիւտարի մեծ ճամբուն վրայէն անոնց կարաւանները յամրօրէն կ'անցնին ու կ'երթան դէպի անծանօթ կայաններ. փսիաթով ծածկուած սայլերու եւ սայլակներու անվերջ շարք մըն է որոնց մէջ կը խլրտին իրարու քով սեղմուած անասուններու նման կիներ, մանուկներ եւ ծերունիներ։

     Ամբողջ օրը կը տեւէ այսպէս ու այս թշուառութեան յարատեւ պատկերը կը դղրդէ տեղացի ժողովուրդը, կը խռովէ զայն զանազան զգացումներով. անցորդներ կանգ կ՚առնեն եւ երկարօրէն կը նային այդ կարաւաններուն, եւ գաղթականներու դէմքերուն վրայ դրոշմուած սոսկումը եւ զարհուրանքը հաղորդական կը դառնան, ամենուն տրամադրութինները ինկած են եւ մարդոց մէջ յուզուած եւ անկայուն բան մը կայ, հակառակ որ ծանր ու խոնաւ օդին պատճառով ռմբակոծութեան աղմուկը գրեթէ անլսելի է եւ հազիւ սրուած ուշադրութիւններու համար օդի յամր եւ համաչափ թրթռացում մը կայ զգալի։

___

Երեկոյեան մշուշը աւելի խիտ՝ կը ծանրանայ միջոցին մէջ եւ սայլերը ու սայլակները կը շարունակեն անցնիլ։ Ճամբուն մօտիկը կեցած կը դիտեմ տարտամող կիսադէմքեր որոնք կը խուսափին ու կ'անհետին։ Երբեմն խարտիշահեր մանկիկի մը պայծառ աչքը թափանցելով այդ մթին թշուառութենէն կը սեւեռի փայտաշէն եւ մերձաւոր տուներու վրայ։

     Աշնանային տրտում երեկոյին մէջ գաղթականներուն կարաւանը կը շարունակէ սողոսկելով յառաջանալ։ Փսիաթէ ծածկոցներուն ներքեւէն, երբեմն հրաշքի պէս կը փայլատակէ նաեւ գեղեցիկ կնոջ մը նայուածքը որուն երազը կը տարտամի մէգի ծուէններուն մէջ. ի՞նչ թողուցած է իր լքուած հայրենիքին մէջ եւ ի՞նչ կորսնցուցած յոյսերու կամ իրաւունքներու մասին կը տխրին իր սեւ աչքերը։

     Սայլակները կը ճռնչեն ու տաժանելիօրէն կը յառաջանան։ Պատանիներ ու երբեմն ալ կորաքամակ ծերունիներ կը վարեն զանոնք. երիտասարդներ չկան. անոնց կեանքը մարած է արիւնի շոգիի մը մէջ, կամ փախստական են ամօթով հալածուած եւ կամ վիրաւոր ու լքուած զինուորներու եւ ձիերու նեխուող դիակներու միջեւ։

     Աւելի թանձր քան աշնանային մէգը, անանուն եւ ընդհանրական թշուառութեան ամպին մէջ կը կորսուին ու կը չքանան անհատական վիշտերը. մռայլ ու դաժան, դժբախտութիւնը կը սաւառնի օդին մէջ, իրենց գլուխներուն վերեւ ու թեւատարած կ'առաջնորդէ կարծես գաղթականներու կարաւանը։

     Բայց կարաւանը կ'ընկրկի իրեն առջեւ ընդնշմարող դժնդակ ճակատագրէն, կարծես կը յամենայ իր ճանբուն վրայ, սայլերը կը դանդաղին, երբեմն կը կենան, իրենց հետեւող տաւարները երկայն ու հայրենաբաղձ բառաչիւններով մթնոլորտ կը լեցնեն եղերականօրէն, մինչ գաղթականները վրդովուած, անմիանալի բառերով ու կոչերով իրարու հետ կը հաղորդակցին. խուլ եւ հեծեծագին աղաղակ մը ահա պիտի բարձրանայ, տղեկ մը կը ճչէ ու շատ մը ձայներ հառաչանքով կը պատասխանեն. կարծես ամբողջ աշխարհ մըն է որ կը հեծեծէ . . .

___

Հալածակա՜ն ու փախստական . . .

     Ի՞նչ կայ իմ եւ իրենց մէջ որ ահա կը նոյնանայ, կը ներդաշնակուի . . . Իրենց արտայայտութեանց զարհուրանքը իմ մէջս կ'արթնցնէ հազիւ թէ ամոքուած ընտանի եւ խոր ցաւեր, անմոռանալի վիշտեր։ Կը տեսնեմ որոշակի իմ ցաւագին յիշողութեանս մէջ, տարբեր երկրի մը երեկոները երբ մեր դիմացը կը տեսնէինք աղետեալներու ծով մը ալեծածան։ Եթէ իրարու թշնամի ժողովուրդները գիտնային որ դժբախտութեան օրերու մէջ նոյն կերպարանքը ունին, նոյն հոգին, նոյն հառաչանքներն են որ կ'արձակեն, նոյն անէծքները հեծեծագին ու նոյն աղերսանքները՝ նման շեշտերով ու վանկերո՜վ . . . թերեւս անկարելի ներդաշնակութիւնը եւ եղբայրութիւնը հնարաւոր ըլլար թշուառութեան գերագնութեան մէջ։

     Ահա կը զգամ որ հոգիս կը թեւաբախէ եւ կը փորձէ իր բանտէն ազատիլ. իմ մարդկային յուզումս գթութեամբ կը տարածուի տարացեղ հալածականներուն վրայ՝ բայց կարծես խուսափելով վարանումներու տաժանելի հարկէն կը խոտորիմ ճամբէս եւ կը մտնեմ արտերուն մէջ։ Ոխերու եւ քէներու կապանքներով հոգիս ճնշուած է եւ անիկա թեւատ՝ անգամ մըն ալ կ'իյնայ արդարութեան եւ իրաւունքի ընդունուած գաղափարներու մէջ։

     Իրիկունը հետզհետէ ցուրտ է. մշուշով ամպամած երկնակամարին վրայ աստղերը հազիւ լուսեղէն եւ տարտամ տժգունութիւն մը կը սփռեն. յետամնաց սեւ թռչուններ արագօրէն կ'անցնին ու կ'անհետին եւ մօտակայ թաղերու բնակարանները կը պլպլան դարձեալ իրենց անհամար լոյսերով։

     Հոգիս յանկարծ կ'ազատի իր կապանքներէն ու տիրական, խոր եւ անբռնաբարելի զգացում մը զիս կը տոգորէ ամբողջովին եւ անվերապահօրէն մարդկային թշուառութեան յուզումովը։ Կարծես դարաւոր ձայն մը մեծաբարբառ կը խօսի իմ մէջս եւ այդ ձայնին մէջ հպարտութեամբ կը ճանճնամ իմ հայրերուս ոգին՝ խաղաղ, պայծառ ու ներողամիտ։


ՎԵՐՋ



___
* Եսայեանն այս տեքստը գրել է 1912թ.-ի նոյեմբերին, սակայն առաջին անգամ հրատարակել է 1922թ.-ին, «Արէգ» գրական-գիտական ամսագրի հունվարի և փետրվարի համարներում։

June 1, 2020

ԲԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ․ ԿԱՆԱՅՔ ՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒՄ ԵՆ ՑԵՂԱՊԱՇՏՈՒԹՅԱՆԸ

Օդրի Լորդ

Գլխավոր ելույթ Կանանց հետազոտությունների ազգային միության գիտաժողովին (Սթորրս, Քոննեքթիքըթ, հունիս 1981թ.):




Ցեղապաշտություն։ Հավատ մի ցեղի ներհատուկ վերադասության մնացած բոլոր ցեղերի հանդեպ, և հետևաբար տիրապետության իրավունք՝ բացահայտ ու ենթադրյալ։

Կանայք պատասխանում են ցեղապաշտությանը։ Իմ պատասխանը ցեղապաշտությանը բարկությունն է։ Կյանքիս մեծ մասն ապրել եմ այդ բարկության հետ՝ արհամարհելով այն, դարձնելով այն սնունդ, սովորելով օգտագործել այն՝ նախքան հիմնավեր կաներ իմ տեսիլները։ Ժամանակին սա անում էի լուռ՝ վախեցած դրա ծանրությունից։ Բարկությունից իմ վախն ինձ չսովորեցրեց ոչինչ։ Ձեր վախն այդ բարկությունից ձեզ էլ չի սովորեցնի ոչինչ։

Երբ կանայք պատասխանում են ցեղապաշտությանը, նշանակում է կանայք պատասխանում են բարկությանը՝ բացառման, չհարցադրված արտոնության, ցեղային խեղաթյուրումների, լռության, չարաշահման, կարծրատիպերի տարածման, պաշտպանողության, թյուրանվանման, դավաճանության ու յուրացման բարկությանը։

Իմ բարկությունը պատասխան է ցեղապաշտական վերաբերմունքին և գործողություններին ու կանխադրություններին, որոնք ծագում են այդ վերաբերմունքից։ Եթե այլ կանանց հետ ձեր հարաբերություններն արտացոլում են այդ վերաբերմունքը, ապա իմ բարկությունն ու ձեր ուղեկից վախերը լուսարձակներ են, որոնք կարող են օգտագործվել աճի համար այնպես, ինչպես ես եմ օգտագործել բարկությունն արտահայտելու իմացումն իմ աճի համար։ Բայց ուղղիչ վիրահատության համար, ոչ՝ մեղքի զգացման։ Մեղքի զգացումն ու պաշտպանողությունն աղյուսներ են պատի մեջ, որին բախվելիս բոլորս տապալվում ենք․ դրանք չեն ծառայում մեր ապագաներից և ոչ մեկին։

Քանի որ չեմ ուզում, որ սա դառնա տեսական քննարկում, այս կետերը պատկերավորելու համար կանանց միջև փոխանակության մի քանի օրինակ կբերեմ։ Ժամանակ խնայելու նպատակով կարճ կկապեմ։ Ուզում եմ իմանաք, որ օրինակները շատ ավելին են եղել։

  • Մի գիտաժողովի ելույթ եմ ունենում անմիջական ու կոնկրետ բարկությամբ, ու մի սպիտակ կին ասում է․ «Պատմիր ինձ՝ ինչ ես զգում, բայց ոչ չափից շատ կոպիտ, այլապես չեմ կարողանում լսել քեզ»։ Բայց իմ խոսելաձև՞ն է նրան խանգարում լսել, թե՞ վտանգն ուղերձից, որ նրա կյանքը կարող է փոխվել։
  • Հարավային նահանգի համալսարաններից մեկի Կանանց հետազոտությունների ծրագիրը հրավիրում է մի Սև կնոջ ընթերցելու [իր գործերից] Սև և սպիտակ կանանց մեկշաբաթյա ժողովի ավարտին։ «Ի՞նչ տվեց ձեզ այս շաբաթը»,- հարցնում եմ։ Ամենաձայնեղ սպիտակ կինն ասում է․ «Կարծում եմ՝ շատ բան ստացա։ Զգում եմ, որ Սև կանայք հիմա ինձ իսկապես շատ ավելի լավ են հասկանում․ հիմա նրանք ավելի լավ են պատկերացնում, թե որտեղից եմ գալիս»։ Կարծես թե նրան հասկանալն էր ընկած ցեղապաշտական խնդրի սրտում։
  • Տասնհինգ տարի տևած կանանց շարժումից հետո, որը հավակնում է զբաղվել բոլոր կանանց կյանքին վերաբերող խնդիրներով և հնարավոր ապագաներով, դեռ լսում եմ համալսարանից համալսարան․ «Ինչպե՞ս կարող ենք հասցեագրել ցեղապաշտության խնդիրները։ Ոչ մի Գունավոր կին չէր եկել»։ Կամ այդ ձևակերպման մյուս կողմը․ «Մեր բաժնում չկա մեկը, որ պատրաստված լինի դասավանդել նրանց գործերը»։ Այլ կերպ ասած, ցեղապաշտությունը Սև կանանց խնդիրն է, Գունավոր կանանց խնդիրը, և միայն մենք կարող ենք քննարկել դա։
  • Երբ կարդացի «Բանաստեղծություններ՝ նվիրված զայրույթով լի կանանց» վերնագրով իմ գործից [1], մի սպիտակ կին հարցրեց ինձ․ «Ինչ-որ բան անելո՞ւ եք, որ կարողանանք ձևեր գտնել անմիջականորեն հարաբերվելու մեր բարկության հետ։ Կարծում եմ՝ սա շատ կարևոր է»։ Հարցնում եմ․ «Ինչպե՞ս եք դուք օգտագործում ձեր զայրույթը»։ Իսկ հետո ստիպված շրջվում եմ նրա աչքերի դատարկ նայվածքից՝ նախքան կկարողանա հրավիրել ինձ մասնակցելու իր սեփական ոչնչացմանը։ Իմ գոյությունն այն բանի համար չէ, որ զգամ նրա բարկությունն իր փոխարեն։
  • Սպիտակ կանայք սկսում են քննել իրենց հարաբերությունները Սև կանանց հետ, սակայն հաճախ եմ լսում, որ ուզում են միայն հարաբերվել մանկության ճանապարհներին շարված գունավոր մանուկների հետ, սիրելի դայակի հետ, երկրորդ դասարանից պատահական դասընկերոջ հետ՝ այն քնքուշ հիշողությունների հետ, որ ժամանակին խորհրդավոր էին և խտվտուն կամ չեզոք։ Դու խուսափում ես այն մանկական ենթադրություններից, որոնք ձևավորվել են Ռասթուսի և Ալֆալֆայի վրա լպիրշ ծիծաղով, մամայիդ թաշկինակի սրընթաց ուղերձով՝ փռված այգու նստարանին, քանի որ քիչ առաջ այդտեղ ես էի նստած եղել, Էյմոսի ու Էնդիի անջնջելի ու ապամարդկայնացնող պատկերներով ու քնելուց առաջ պապայիդ պատմած զվարճալի պատմություններով։
  • 1967 թվականին Իսթչեսթըրի սուպերմարկետներից մեկում գնումների սայլակով քշում եմ երկու տարեկան աղջկաս, երբ մի փոքրիկ սպիտակ աղջիկ մեր կողքով անցնող իր մոր սայլակից հուզված գոռում է․ «Նայի՛ր, մա՛մ, փոքրիկ աղախին»։ Ու մայրդ լռեցնում է քեզ, սակայն չի ուղղում։ Եվ այսպես տասնհինգ տարի անց՝ ցեղապաշտության մասին գիտաժողովին, դու դեռ կարող ես այդ պատմությունը զվարճալի համարել։ Բայց լսում եմ՝ ծիծաղը քո լի է ահաբեկությամբ ու ան-հանգստությամբ։
  • Մի սպիտակ դասախոս ողջունում է ոչ Սև, Գունավոր կանանց ժողովածուի հրատարակումը [2]։ «Սա թույլ է տալիս ինձ առնչվել ցեղապաշտությանը՝ առանց հարաբերվելու Սև կանանց կոպտության հետ»,- ասում է նա ինձ։
  • Կանանց միջազգային մշակութային հավաքին մի հայտնի սպիտակ ամերիկացի բանաստեղծուհի ընդհատում է Գունավոր կնոջ գործի ընթերցումը, որ կարդա իր բանաստեղծությունը, իսկ հետո շտապում է դուրս՝ «կարևոր քննարկման»։

Եթե կանայք համալսարանում իրապես ուզում են երկխոսել ցեղապաշտության շուրջ, ապա պետք է ճանաչեն ուրիշ կանանց կարիքներն ու ապրման համատեքստերը։ Երբ համալսարանական կինն ասում է՝ «ես դա ինձ թույլ տալ չեմ կարող», նկատի ունի, որ ընտրում է՝ ինչպես ծախսել իր ունեցած փողը։ Իսկ երբ նպաստառու կինն է ասում «ես դա ինձ թույլ տալ չեմ կարող», նկատի ունի, որ յոլա է գնում այնքան փողով, որ 1972 թվականին հազիվ կհերիքեր գոյատևելու համար, և որ հաճախ բավարար ուտելիք չի ունենում։ Այնինչ Կանանց հետազոտությունների ազգային միությունն այստեղ 1981 թվականին գիտաժողով է անում՝ հանձնառություն ստանձնելով պատասխանել ցեղապաշտությանը, սակայն մերժելով գրանցման վճարից ազատել այն աղքատ և Գունավոր կանանց, որոնք ուզում էին բանախոսել և աշխատանոցներ վարել։ Սա անհնար է դարձնում շատ Գունավոր կանանց, ինչպես, օրինակ՝ «Սև կանայք հանուն տան գործի վարձատրության» կազմակերպությունից Ուիլմեթ Բրաունի մասնակցությունն այս գիտաժողովին։ Արդյոք սա լինելու է հերթական դե՞պքը, երբ համալսարանական աշխարհը կյանքը քննարկում է համալսարանի փակ շրջանակների ներսում։

Ներկա սպիտակ կանանց հետ, որոնց ծանոթ է այս վերաբերմունքը, բայց առավելապես իմ բոլոր Գունավոր քույրերի հետ, որոնք ապրում և վերապրում են հազարավոր այսպիսի միջադեպեր, իմ Գունավոր քույրերի հետ, որոնք ինձ պես դեռ սանձահարում են իրենց զայրույթը, կամ որոնք երբեմն կասկածի տակ են առնում մեր զայրույթի դրսևորումները՝ համարելով անօգուտ և կործանարար (երկու ամենատարածված մեղադրանքները), ես ուզում եմ խոսել բարկության մասին, իմ բարկության մասին, և թե ինչ եմ սովորել դրա տիրապետությամբ ձգվող իմ ճամփորդություններից։

Ամեն բան կարելի է օգտագործել / բացի նրանից, ինչ վատնող է (կարիք կլինի / հիշել սա, երբ կմեղադրեն քեզ կործանման մեջ) [3]։

Յուրաքանչյուր կին ունի լավ պահեստավորված բարկության զինանոց՝ ըստ կարելվույն օգտակար այն կեղեքումների դեմ՝ անձնական և հիմնարկային, որոնք ծնունդ են տվել այդ բարկությանը։ Ճշգրտությամբ սևեռելու պարագայում այն կարող է դառնալ զորավոր էներգիայի աղբյուր՝ ի սպաս առաջընթացի և փոփոխության։ Եվ երբ խոսում եմ փոփոխության մասին, նկատի չունեմ դիրքերի պարզունակ փոփոխություն կամ լարումների ժամանակավոր թուլացում, ոչ էլ ժպտալու կամ լավ զգալու կարողություն։ Ես խոսում եմ մեր կյանքերի հիմքում ընկած այդ ենթադրությունների հիմնարար և արմատական փոխակերպման մասին։

Ես տեսել եմ իրավիճակներ, երբ սպիտակ կանայք ցեղապաշտական ակնարկ լսելիս վրդովվում են ասվածից, լցվում ցասումով, սակայն լռում են, քանի որ վախենում են։ Այդ չարտահայտված բարկությունը ննջում է նրանց մեջ չպայթած ռումբի պես, որ սովորաբար պայթելու է ցեղապաշտությունից խոսող առաջին իսկ Գունավոր կնոջ գլխին։

Բայց բարկությունը, որ արտահայտվում ու թարգմանվում է գործողության՝ ի սպաս մեր տեսիլի և մեր ապագայի պարզեցման, ազատագրող և զորացնող է, քանի որ այս թարգմանության ցավոտ գործընթացում ենք պարզում, թե ովքեր են մեզնից լրջորեն տարբերվող մեր դաշնակիցները, և ովքեր են մեր իրական թշնամիները։

Բարկությունը լիցքավորված է տեղեկությամբ և էներգիայով։ Երբ խոսում եմ Գունավոր կանանց մասին, նկատի չունեմ միայն Սև կանանց։ Գունավոր կինը, որը Սև չէ և որը մեղադրում է ինձ իրեն անտեսանելի դարձնելու մեջ, երբ ենթադրում եմ, թե իր պայքարները ցեղապաշտության հետ նույնական են իմի հետ, ինչ-որ բան ունի ինձ ասելու, որից ավելի լավ կլինի սովորեմ, քան թե երկուսս էլ վատնենք մեզ՝ պարզելով, թե մեզնից ով է ճիշտ։ Եթե ես մասնակցում եմ, գիտակցաբար կամ այլ եղանակով, իմ քրոջ կեղեքմանը, և նա դա ինձ մատնացույց է անում, նրա բարկությանն իմով պատասխանելը ընդամենը սքողում է մեր փոխանակության նյութը հակազդեցությամբ։ Այն էներգիա է վատնում։ Եվ, այո՛, անչափ դժվար է կանգ առնել և լսել մի ուրիշ կնոջ ձայնը՝ ուրվագծող մի հոգեվարք, որ նաև իմը չէ կամ հոգեվարք, որին ինքս եմ նպաստել։

Այստեղ մենք խոսում ենք՝ հեռացած առավել ակնբախ հիշեցումներից, որ որպես կին պատերազմի մեջ ենք։ Թող սա չխանգարի մեզ տեսնել մեր առջև ծառացող ուժերի մեծությունն ու խրթինությունը և այն ամենը, ինչն ամենամարդկայինն է մեր միջավայրում։ Մենք այստեղ նրա համար չենք, որ իբրև կին քննենք ցեղապաշտությունը քաղաքական և սոցիալական վակուումի մեջ։ Մենք գործում ենք մի համակարգի երախում, որի համար ցեղապաշտությունն ու սեռապաշտությունը շահույթի առաջնային, հաստատված և անհրաժեշտ հենարաններն են։ «Կանայք պատասխանում են ցեղապաշտությանը» այնչափ վտանգավոր մի թեմա է, որ երբ տեղական մամուլը փորձում է վարկաբեկել այս գիտաժողովը, ընտրում է կենտրոնանալ լեսբիական կացարանների ապահովման հարցի վրա՝ որպես շեղող մի հնարի․ կարծես եթե «Հարթֆորդ քուրանթ» օրաթերթը չի խիզախում նշել այստեղ ընտրված քննարկման թեման՝ ցեղապաշտությունը, ակնհայտ չի դառնում, որ կանայք, ըստ էության, փորձում են քննել և փոխակերպել մեր կյանքերի բոլոր ճնշող պայմանները։

Զանգվածային հաղորդակցությունը չի ուզում, որ կանայք, մասնավորապես սպիտակ կանայք, պատասխանեն ցեղապաշտությանը։ Այն ուզում է, որ ցեղապաշտությունն ընդունվի ձեր գոյության հյուսվածքում՝ որպես անփոփոխելի տրվածք, երեկոյան ժամի կամ սովորական մրսածության նման։

Այսպիսով, մենք աշխատում ենք հակադրության և վտանգի համատեքստում, որի պատճառը հաստատ մեր միջև ընկած բարկությունները չեն, այլ, ավելի շուտ, այն թունոտ ատելությունը, որի թիրախում են բոլոր կանայք, Գունավոր մարդիկ, լեսբի ու գեյ մարդիկ, աղքատ մարդիկ՝ մենք բոլորս, որ ձգտում ենք քննել մեր կյանքերի մասնավորությունները, երբ դիմադրում ենք մեր կեղեքումներին՝ շարժվելով դեպի դաշինք և արդյունավետ գործողություններ։

Կանանց ցանկացած քննարկում ցեղապաշտության մասին պետք է ներառի բարկության ճանաչումն ու օգտագործումը։ Այս քննարկումը պետք է լինի շիտակ և ստեղծարար, քանի որ այն չափազանց կարևոր է։ Մենք չենք կարող թույլ տալ, որ բարկությունից մեր վախը շեղի մեզ կամ գայթակղի, որ համաձայնվենք պակաս բանի շուրջ, քան ազնվությունը պեղելու ծանր աշխատանքը․ մենք պետք է շատ լուրջ լինենք այս թեմայի ընտրության և դրան միահյուսված բարկությունների հարցում, քանի որ, վստա՛հ եղեք, մեր հակառակորդները շատ լուրջ են ատում մեզ և այն, թե ինչ ենք փորձում անել այստեղ։

Եվ մինչ մենք զննում ենք միմյանց բարկության, հաճախ՝ ցավոտ, երեսը, խնդրում եմ, հիշեք, որ այդ մեր բարկությունը չի ստիպում ինձ զգուշացնել, որ գիշերը կողպեք ձեր դռները և միայնակ չշրջեք Հարթֆորդի փողոցներում։ Ատելությունն է դարանակալած այդ փողոցներում, մեզ բոլորիս վերացնելու մղումը, երբ իրապես աշխատում ենք փոփոխության համար, ոչ թե պարզապես շփանում մեր գիտական հռետորությամբ։

Այս ատելությունն ու մեր բարկությունը շատ տարբեր են։ Ատելությունը ցասումն է նրանց, որ չունեն մեր նույն նպատակները, և դրա առարկան մահն ու կործանումն է։ Բարկությունը խեղաթյուրումների վիշտն է հավասարների միջև, իսկ առարկան՝ փոփոխությունը։ Բայց մեր ժամանակը սպառվում է։ Մեզ մեծացրել են այնպես, որ սեռից բացի ցանկացած տարբերություն համարենք կործանարար, ուստի Սև կանանց ու սպիտակ կանանց համար մեկմեկու բարկությանն առերեսվելն առանց հերքման կամ անշարժացման կամ լռության կամ մեղքի զգացման ինքնին հերետիկոսական և ծննդարար գաղափար է։ Սա ենթադրում է, որ հավասարները հանդիպում են ընդհանուր հիմքի վրա, որպեսզի քննեն տարբերությունը և փոխակերպեն այն խեղաթյուրումները, որ պատմությունը ստեղծել է մեր տարբերության շուրջ։ Քանի որ այդ խեղաթյուրումներն են, որ բաժանում են մեզ։ Ուրեմն պետք է հարց տանք ինքներս մեզ՝ ո՞վ է շահում այս ամենից։

Գունավոր կանայք ամերիկայում մեծացել են բարկության սիմֆոնիայի մեջ, քանի որ լռեցված են, քանի որ չընտրված են, քանի որ գիտեն՝ եթե գոյատևում են, ապա՝ ի հեճուկս այն աշխարհի, որը կանխատրված է համարում մարդկայնության մեր պակասը և որն ատում է իրեն չծառայող մեր գոյությունն իսկ։ Եվ ես ասում եմ սիմֆոնիա, ոչ թե կակոֆոնիա, քանի որ մենք ստիպված ենք եղել գործիքավորել այդ ցասումներն այնպես, որ դրանք մեզ չպատառոտեն։ Մենք ստիպված ենք եղել մեր ամենօրյա կյանքում սովորել շարժվել դրանց միջով և օգտագործել դրանք ուժի, զորության և ներքնատեսության համար։ Մեր մեջ նրանք, ովքեր չեն անցել այս դժվար դասը, կենդանի չեն մնացել։ Եվ իմ բարկությունն ինչ-որ չափով միշտ ձոն է իմ ընկած քույրերին։

Բարկությունը, ինչպես և ցասումը, պատշաճ հակազդեցություն է ցեղապաշտական վերաբերմունքին, երբ այդ վերաբերմունքից ծագող գործողությունները չեն փոխվում։ Հարց եմ տալիս այստեղ գտնվող կանանց, որ առավել վախենում են Գունավոր կանանց բարկությունից, քան իրենց սեփական չզննված ցեղապաշտական վերաբերմունքից․ Գունավոր կանանց բարկությունն ավելի՞ վտանգավոր է, քան մեր կյանքերի բոլոր ոլորտները երանգավորող ատելությունը կանանց հանդեպ։

Այլ կանանց բարկությունը չէ՛, որ կոչնչացնի մեզ, այլ այն, որ հրաժարվում ենք կանգ առնել, ականջ դնել դրա ռիթմերին, սովորել դրա ներսում, անցնել ներկայացման կերպից նյութին, ուժեր կորզել այդ բարկությունից՝ զորացման կարևոր այդ աղբյուրից։

Ես չեմ կարող թաքցնել իմ բարկությունը ձեզ զերծ պահելու մեղքի զգացումից, ոչ էլ՝ խոցված զգացմունքներից, ոչ էլ՝ բարկությանը պատասխան տալուց, քանի որ նման կերպ վարվելը վիրավորում և պարզունակացնում է մեր բոլոր ջանքերը։ Մեղքի զգացումը պատասխան չէ բարկությանը․ այն պատասխան է մեկի սեփական գործողություններին՝ արված կամ չարված։ Եթե այն հանգեցնում է փոփոխության, ուրեմն կարող է օգտակար լինել, քանզի այլևս մեղքի զգացում չէ, այլ գիտելիքի սկիզբ։ Մինչդեռ չափազանց հաճախ մեղքի զգացումը մեկ այլ անունն է անկարության և հաղորդակցությունը քայքայող պաշտպանողության․ այն դառնում է միջոց՝ պաշտպանելու անգիտությունը և շարունակելու իրերի դրությունն այնպես, ինչպես այն կա՝ անփոփոխության ծայրագույն պաշտպանություն։

Շատ կանայք գործիքներ չեն մշակել բարկությանը կառուցողական կերպով առերեսվելու համար։ Նախկինում ԳԲ [գիտակցությունը բարձրացնող] խմբերը, գլխավորապես սպիտակ, զբաղվել են բարկությունն արտահայտելու խնդրով սովորաբար տղամարդկանց աշխարհում։ Իսկ այս խմբերը կազմված էին կեղեքումների նման պայմաններում գտնվող սպիտակ կանանցից։ Սովորաբար քիչ փորձ կար՝ արտաբերելու կանանց միջև եղած բուն տարբերությունները, օրինակ՝ ցեղային, գունային, տարիքային, դասակարգային և սեռային ինքնության։ Այդ ժամանակ ակնհայտ կարիք չկար քննելու հակասություններն անձի՝ կնոջ, իբրև կեղեքողի։ Աշխատանք էր արված բարկությունն արտահայտելու, բայց շատ քիչ բան՝ մեկմեկու հանդեպ բարկությունն արտահայտելու համար։ Չէին մշակվել այլ կանանց բարկության հետ հարաբերվելու գործիքներ՝ բացի դրանից խուսափելուց, այն շեղելուց կամ մեղքի զգացումով քողարկված փախուստի դիմելուց։

Ես ստեղծագործ օգտագործման ոչ մի եղանակ չունեմ մեղքի զգացման համար՝ ձեր կամ իմ սեփական։ Մեղքի զգացումն ընդամենը մի այլ եղանակ է խուսափելու տեղեկացված գործողությունից, ժամանակ շահելու պարզ ընտրություններ անելու հրատապ կարիքից, փրկվելու վերահաս փոթորկից, որ կարող է սնել մոլորակը, բայց և բեկել ծառերը։ Եթե ես ձեզ հետ բարկացած եմ խոսել, առնվազն խոսել եմ ձեզ հետ, ատրճանակը դեմ չեմ տվել ձեր գլխին ու կրակել ձեզ փողոցի մեջտեղում, չեմ նայել արնաքամ լինող ձեր քրոջ մարմնին ու հարցրել․ «Տեսնես, ի՞նչ էր արել սրան արժանանալու համար»։ Սա էր երկու սպիտակ կնոջ արձագանքը Մերի Չըրչ Թերըլի պատմությանը լինչի դատաստանի ենթարկված մի Սև հղի կնոջ մասին, որի երեխային պատռել-հանել էին նրա մարմնից։ 1921 թիվն էր, և Ալիս Փոլը նոր էր հրաժարվել հրապարակավ աջակցություն հայտնել, որ Սահմանադրության 19-րդ փոփոխությունը վերաբերեր բոլոր կանանց՝ հրաժարվելով աջակցել, որ Գունավոր կանայք ներառվեն այդ փոփոխության մեջ, չնայած գործ էինք արել այն կյանքի կոչելու համար։

Կանանց միջև բարկությունները չեն սպանի մեզ, եթե կարողանանք արտաբերել դրանք ճշգրտությամբ, եթե ականջ դնենք ասվածի բովանդակությանն առնվազն նույնքան բուռն, որքան պաշտպանվում ենք ասվածի կերպից։ Երբ երես ենք դարձնում բարկությունից, երես ենք դարձնում ներքնատեսությունից՝ ասելով, որ կընդունենք արդեն իսկ ճանաչված ձևերը՝ մահացու և ապահով կերպով ծանոթ։ Ես փորձել եմ սովորել իմ բարկության օգտակարությունն ինձ համար, բայց նաև դրա սահմանափակությունները։

Կանանց, որոնց մեծացրել են վախով, շատ հաճախ բարկությունը սպառնում է ոչնչացմամբ։ Բիրտ ուժի այրական կառույցի մեջ մեզ սովորեցրել են, որ մեր կյանքերը կախված են հայրիշխանության բարի կամքից։ Այլոց բարկությունից պետք էր ամեն գնով խուսափել, որովհետև դրանից ոչինչ չկար սովորելու, բացի ցավից, դատավճռից, որ մեզ վատ աղջիկների պես ենք պահել, մեծացել ենք ինչ-որ բանի պակասով, չենք արել այն, ինչ ենթադրաբար պիտի անեինք։ Եվ եթե ընդունենք մեր անզորությունը, ապա, անշո՛ւշտ, ցանկացած բարկություն կարող է ոչնչացնել մեզ։

Բայց կանանց ուժը մեր միջև տարբերությունները ստեղծարար ճանաչելն է, և առանց մեղադրանքի դիմակայելը ժառանգված այն խեղաթյուրումներին, որոնք, սակայն, այժմ ենթակա են մեր փոխակերպմանը։ Կանանց բարկությունները կարող են տարբերությունները ներքնատեսության միջոցով վերածել զորության։ Քանի որ բարկությունը հավասարների միջև ծնունդ է տալիս փոփոխության, ոչ թե կործանման, իսկ անհարմարությունն ու կորստի զգացումը, որ հաճախ պատճառում է, մահացու չեն, այլ՝ աճի նշան։

Իմ պատասխանը ցեղապաշտությանը բարկությունն է։ Այդ բարկությունը կերել է կյանքս միայն այն ժամանակ, երբ մնացել է անխոսելի, անօգուտ որևէ մեկի համար։ Այն նաև ծառայել է ինձ լույսից և իմացումից զուրկ դասասենյակներում, որտեղ Սև կանանց աշխատանքն ու պատմությունը մի ցնդվածքի չափ էլ չկար։ Այն ծառայել է ինձ որպես կրակ սպիտակ կանանց չըմբռնող աչքերի սառույցում, որոնք իմ փորձի և իմ ժողովրդի փորձի մեջ տեսնում են միայն վախի կամ մեղքի զգացման նոր պատճառներ։ Բայց իմ բարկությունն արդարացում չէ ձեր կուրության հետ չառնչվելու համար, ոչ էլ պատճառ ձեր սեփական գործողությունների հետևանքներից խուսափելու համար։

Երբ Գունավոր կանայք արտահայտում են իրենց բարկությունը, որ երիզի պես պարուրում է սպիտակ կանանց հետ մեր բազում շփումները, մեզ հաճախ ասում են, թե «անհուսության տրամադրություն եք ստեղծում», «սպիտակ կանանց խանգարում եք հաղթահարել մեղքի զգացումը» կամ «կանգնում եք վստահելի հաղորդակցության և գործողության ճանապարհին»։ Բոլոր այս մեջբերումներն ուղղակիորեն վերցված են այս կազմակերպության անդամների՝ վերջին երկու տարիներին ինձ ուղղված նամակներից։ Մի կին գրել էր․ «Քանի որ Սև ես և Լեսբի, թվում է՝ խոսում ես տառապանքի բարոյական հեղինակության անունից»։ Այո՛, Սև եմ և Լեսբի, և այն, ինչ լսում եք իմ ձայնի մեջ, ցասում է, ոչ թե տառապանք։ Բարկություն, ոչ թե բարոյական հեղինակություն։ Տարբերությո՛ւն կա։

Սև կանանց բարկությունից մի կողմ քաշվելն ահաբեկության պատաճառաբանությամբ կամ պատրվակով ոչ ոքի զորություն չի պարգևում, այն պարզապես մի այլ եղանակ է՝ պահպանելու ցեղապաշտական կուրությունն ու անհասցեագիր արտոնության իշխանությունը՝ անսասան, անձեռնմխելի։ Մեղքի զգացումն առարկայացման մի այլ եղանակ է։ Կեղեքված մարդկանց միշտ խնդրում են փոքր-ինչ ավելի ձգվել ու կամրջել կուրության և մարդկայնության միջև խզումը։ Սև կանանցից ակնկալում են, որ մեր բարկությունն օգտագործենք միայն ի սպաս այլ մարդկանց փրկության կամ կրթության։ Բայց ժամանակն այդ անցել է։ Ինձ համար իմ բարկությունը նշանակել է ցավ, բայց նաև նշանակել է գոյատևում, և նախքան կհրաժարվեմ դրանից, համոզվելու եմ, որ կա առնվազն նույնքան հզոր մի բան՝ փոխարինելու այն հստակության տանող ճանապարհին։

Այդ ո՞ր կինն է այստեղ այնքան սիրատոչոր իր սեփական կեղեքմամբ, որ չի կարող տեսնել իր կրունկի հետքը մեկ այլ կնոջ դեմքին։ Այդ ո՞ր կնոջ կեղեքման պայմաններն են դարձել թանկարժեք ու անհրաժեշտ անցաթուղթ, որով նա կկարողանա միանալ արդարամիտների հոտին՝ հեռու ինքնազննության սառը քամիներից։

Ես Գունավոր լեսբի կին եմ, ում երեխաները կանոնավոր սնվում են, որովհետև ես աշխատում եմ համալսարանում։ Եթե նրանց կուշտ փորերի պատճառով չեմ կարողանում ճանաչել իմ ընդհանրությունը Գունավոր կնոջ հետ, ում երեխաները չեն սնվում, քանի որ նա գործ չի կարողանում գտնել, կամ նրա հետ, որ երեխա չունի, քանի որ ներքին օրգանները փտել են տնային աբորտներից ու ստերջացումներից, եթե չկարողանամ ճանաչել լեսբի կնոջը, որ ընտրում է երեխաներ չունենալ, կնոջը, որ մնացել է իր թաքստոցում, քանի որ նրա նույնասեռատյաց համայնքն է իր կյանքի միակ ապավենը, կնոջը, որ ընտրում է լռությունը մեկ այլ մահվան փոխարեն, կնոջը, որ զարհուրում է, թե իմ բարկությունը կհրահրի բարկության իր պոռթկումը, եթե չկարողանամ ճանաչել նրանց որպես իմ ուրիշ երեսներ, ապա նպաստում եմ ոչ միայն նրանցից յուրաքանչյուրի կեղեքմանը, այլև իմ սեփական, իսկ բարկությունը, որ կանգնած է մեր միջև, ուրեմն, պետք է օգտագործվի պարզության և փոխադարձ զորացման, այլ ոչ թե մեղքի զգացման պատճառած խուսափանքի կամ հետագա մասնատման համար։ Ես ազատ չեմ, քանի դեռ որևէ կին անազատ է, նույնիսկ երբ նրա կապանքները շատ տարբեր են իմ սեփական կապանքներից։ Եվ ես ազատ չեմ, քանի դեռ որևէ Գունավոր մարդ մնում է շղթայված։ Ո՛չ էլ ձեզնից որևէ մեկը։

Այստեղ ես խոսում եմ որպես Գունավոր կին, որ հետամուտ է ոչ թե կործանման, այլ վերապրման։ Ոչ մի կին պարտավոր չէ փոխակերպել իր կեղեքչի հոգեկան վիճակը, թեկուզ այն մարմնավորված լինի այլ կնոջ մեջ։ Ես ծծել եմ գայլի բարկության շուրթը և օգտագործել այն լուսավառության, ծիծաղի, պաշտպանության ու ջերմության համար այնպիսի տեղերում, որտեղ ոչ լույս կար, ոչ սնունդ, ոչ քույրություն, ոչ գթություն։ Մենք աստվածուհիներ, մայրիշխանուհիներ կամ աստվածային ներողամտության կոթողներ չենք, մենք դատաստանի հրեղեն մատներ կամ խարազանման գործիքներ չենք․ մենք կանայք ենք, որ միշտ հետ ենք հրվում դեպի կնոջ մեր զորությունը։ Մենք սովորել ենք օգտագործել բարկությունը, ինչպես սովորել ենք օգտագործել կենդանու լեշը, և ծեծված, կապտած ու փոփոխուն՝ մենք վերապրել ենք, աճել, ու ինչպես Անջելա Ուիլսոնն է ասում, մենք շարժվում ենք առաջ։ Անգույն կանանց հետ կամ առանց նրանց։ Մենք օգտագործում ենք բոլոր այն ուժերը, որոնց համար պայքարել ենք, այդ թվում՝ բարկությունը, օգնելու սահմանել և նորաձևել մի աշխարհ, որտեղ մեր բոլոր քույրերը կարող են աճել, որտեղ մեր երեխաները կարող են սիրել, և որտեղ այլ կնոջ տարբերությանն ու հրաշքին հպվելու, հանդիպելու ուժն ի վերջո կհաղթահարի կործանման պահանջը։ 

Սև կանանց բարկությունը չէ՛, որ կաթկթում է մոլորակի վրա ախտածին հեղուկի նման։ Իմ բարկությունը չէ՛, որ հրթիռներին մեկնարկ է տալիս, ռեակտիվ արկերի ու պատերազմի և մահվան այլ միջոցների վրա վայրկյանում ավելի քան վաթսունհազար դոլար ծախսում, մորթում երեխաներին քաղաքներում, կուտակում կաթվածահարույց գազի և քիմիական ռումբերի պաշարներ, սոդոմացնում մեր աղջիկներին ու մեր մոլորակը։ Սև կանանց բարկությունը չէ՛, որ ժանգոտվում-դառնում է կույր, ապամարդկայնացնող իշխանություն՝ հետամուտ բոլորիս ոչնչացմանը, քանի դեռ չենք դիմակայել նրանով, ինչ ունենք, մեր զորությամբ քննելու և վերասահմանելու մեր ապրելու և աշխատելու պայմանները, մեր զորությամբ երևակայելու և վերակառուցելու, բարկություն առ ցավոտ բարկություն, քար առ ծանր քար, տարբերությամբ բազմացող մի ապագա ու մեր ընտրություններին զորավիգ մոլորակը։

Մենք ողջունում ենք բոլոր այն կանանց, որ կարող են հանդիպել մեզ՝ դեմ առ դեմ, առարկայացումից անդին և մեղքի զգացումից անդին։



[1] Այս շարքից մի բանաստեղծություն ներառված է «Հատընտիր բանաստեղծություններ. Հին ու նոր» ժողովածուում (տե՛ս Chosen Poems: Old and New, W.W. Norton and Company, New York, 1978, 105-108):

[2] «Կամուրջն այս, որ կոչվում է մեջքս», խմբ․ Շերի Մորագա և Գլորիա Անզալդուա (տե՛ս This Bridge Called My Back: Writings by Radical Women of Color, Kitchen Table: Women of Color Press, New York, 1984), առաջին անգամ հրատարակվել է 1981թ.։   

[3] Հատված «For Each of You» բանաստեղծությունից, առաջին անգամ հրատարակվել է «Երկրից, որտեղ բնակվում են ուրիշ մարդիկ» գրքում (տե՛ս From A Land Where Other People Live, Broadside Press, Detroit, 1973) և «Հատընտիր բանաստեղծություններ. Հին ու նոր» լիակատար ժողովածուում (տե՛ս Chosen Poems: Old and New, W.W. Norton and Company, New York, 1982), էջ 42:



Անգլերենից թարգմանեց Ռուզաննա Գրիգորյանը։ Անգլերենի հետ համեմատությամբ խմբագրեց Շուշան Ավագյանը։ Հայերենը վերանայեց Վիոլետ Գրիգորյանը։ Խորհուրդներով օգնեցին Շոն Նոնենմեյքրը, Տիաննա Քաչոյեան-Շանզը, Լուսինե Եղյանը և Վարդան Ազատյանը։ Տեքստի նախնական թարգմանությունը քննարկվել է Ֆեմգրադարանում, հուլիսի 27, 2019թ.։ Բնագիրը ըստ՝ Аudre Lorde, Sister Outsider: Essays and Speeches (Crossing Press, Berkeley, California, 2007), 124-133: Առցանց տարբերակը՝ այստեղ։

November 26, 2019

վճարված է|paid

ԴԵԿՏԵՄԲԵՐ 6-7.2019




բացումը՝ դեկտեմբեր 6-ին, ժամը՝ 19:00
ՀԱՅ-ԱՐՏ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆ | Մաշտոցի 7ա

հանդիպում դեկտեմբեր 7-ին, ժամը՝ 17:00
ՖԵՄԳՐԱԴԱՐԱՆ|բաղրամյան 2, 3-րդ հարկ, բն. 6





ես՝ նեղ խորտակում՝ չլուծվող վայրի տարածության մեջ,

ապրել քաղաքում՝ համբուրվելու համար լիովին անհարմար։
քո ու իմ միջև սերը՝ իբրև տձև, հակահիգիենիկ ակտ,
որ թափվում է բարձրահարկ շենքերի նեղ պատուհաններից,
մինչդեռ փոքր հրաբուխները վազվզում են ոսկեգույն խոտերի մեջ։
մենք չափազանց թափթփված ենք սիրելու համար
ու անսահման հոգնած՝ էս խորը ու մութ գիշերով աբովյանից -
բաղրամյան մի ձև սեթևեթելու համար․
որովհետև էս քաղաքը այնքան, այնքան անհարմար է համբուրվելու համար։
սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս, սերս,
սերս՝ ժայռերի արանքում թաքնված հազվագյուտ միջատների շնչառության ձայն։
թող այնքան շատ չլինեմ, որ քարտեզներում հայտնված
նորահայտ ծառերը վառվեն հանկարծակի տապերից,
թող այնքան կոպիտ չլինեմ, որ մեր հպումից փոքր թփեր աճեն՝
պատրաստ չծաղկելու և չտարածվելու


opening, december 6, 19:00
Hay-Art Cultural Center | 7a mashtots street

meeting, december 7, 17:00
FEMLIBRARY | baghramyan 2, 3rd floor, 6th




i, a narrow  submergence, insoluble in the space of any terrain.
to live in the city – entirely inconvenient for kissing.
love between you and me as a misshapen, anti-hygienic act,
which spills from narrow windows of tall buildings
whilst small volcanoes run around through gilded grass.
we are much too  messy for loving
and tired beyond bounds in this abysmal and dark night
to somehow vogue from abovyan to baghramyan -
because this city is so, so  inconvenient for kissing.
beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, beloved, 
beloved - the breathing sound of rare insects hidden between cliffs․
may i not be so much so that trees newly appearing on maps burn from sudden heat,
may i not be so harsh so that small shrubs grow from our touch,
ready not to bloom, not to spread

May 26, 2019

Chère L

-->
Il n’y a pas de fin dans ce livre. Ne cherche plus ma chère.
Il faut commencer de la dernière page. Attendre un petit peu que la tristesse et  l’ennui passent. Il faut tout lire à travers la tasse de café posée sur la petite commode, près de mon lit, pendant que Fairuz chante.
Je ne résisterai plus pour longtemps. La vie ne me suffit plus, elle ne peut plus me retenir, me saisir. Les années filent et je demeure silencieuse.
Je disparais au fil des jours.
Personne n’aperçoit cette disparition pénible et écrasante.

J’aurais dû tout laisser et quitter cette terre, où je n’arrive pas à poser les pieds à tes côtés. 
Cette terre devient de plus en plus difficile à retenir dans mes entrailles. Cette terre anéantit l’amour que je garde pour toi, et qui ne laisse pas la place à une autre.
Je suis seule, pourtant mon inbox risque d'éclater sous la lourdeur de 1230 lettres non-ouvertes. J’ouvre mon compte et ne réussit pas à les effacer.  
Je n’ai plus envie de communiquer.
Je suis épuisée. Je cède.
Pourtant je me réveille chaque matin, je sors du lit, lave mon visage, m’habille proprement, sors dans la rue, souris aux passants, rencontre les gens qui me posent beaucoup de questions et auxquelles ils répondent aussitôt.
J’écris cette lettre et la fatigue me saisit en plein milieu. J’arrête un peu. Je regarde ces arbres autour de moi, dans ce jardin familier et silencieux.
Je n’ai plus envie… depuis longtemps.
J’enlève mes sandales et marche pieds nus dans la terre encore humide. Les petits cailloux me font mal, agressent la chair enfouie dans cette multitude de désespoir.

Le seul bonheur est que je ne veux plus, je ne désire plus.
Les livres empilés restent à côté de mon lit. Je pose des fois un regard tendre sur eux à mon réveil. Ils ne correspondent plus à ma réalité et je n’ai plus le courage d’écrire le mien.
Aliénée dans ma propre chambre, j’allume une cigarette et observe tranquillement cette fumée se faufiler dans ce vide surpeuplé de toutes ces idées qui blessent.
Je ne dis plus rien, je ne me plains plus. Je suspends…
Je suis épuisée d’être courageuse. Je ne sais plus combien de temps je peux tenir encore, avant de sombrer dans la folie.
J’ai gardé quelques lettres dans mon tiroir. J’y retournerai de temps en temps pour les lire et me rassurer que tout était réel, que notre rencontre a eu lieu.  
Toutes ces histoires restent dans mon corps et vieillissent dans les plis de ma chair qui elle, relâche doucement avec l’âge.
Je transmets les écrits dans le keofteh que je pétris vigoureusement avec mes mains furieuses. Les pages blanches ne suffisent plus pour révéler toutes les émotions. La viande hachée crue que je serre fort entre mes doigts, dans ce bol en métal, devient le témoin de toute cette angoisse et rage qui débordent silencieusement. Des larmes explosives que je laisse couler dans le bulghur pour la rendre toute molle et facile à digérer.

Je n’ai plus de tes nouvelles depuis plusieurs mois, peut-être même des années.
Tes lettres, je commence à les imaginer, à me les écrire pour réconforter mon âme qui n’a plus envie de rien.
Je ne sais plus si tu existes vraiment, si tu existes en moi ou dans l’autre qui n’existe pas, qui parle à peine, qui a perdu la voix, qui aurait pu mais n’a pas pu ou voulu.

J’embrasse tendrement tes yeux et respire follement l’odeur de la douce sueur derrière ton cou.


B.