Զրույց Արփի Ադամյանի և Մելիսա Բոյաջյանի հետ

ըստ Միլենա Աբրահամյանի

«Արեգնազանը» հայկական հեքիաթ է, որը Ղազարոս Աղայանը գրի է առել 19-րդ դարի վերջում։ Այն մի հոր մասին է, ով ունի երեք երեխա, որոնցից երկուսն աղջիկներ են, իսկ երրորդ երեխայի՝ Արեգնազանի սեռն անհայտ է։ Հեքիաթի սկզբում հայրը հայտարարում է, որ Արեգնազանը նույնպես աղջիկ է, որպեսզի պաշտպանի նրան չար ոգիներից։ Եվ թեպետ Արեգնազանը հավատացած է, որ ինքն աղջիկ է, նա շատ հետաքրքրված չէ իր սեռին հատկացված բաներով։ Հոր խրախուսանքով, նա սովորում է զենք գործածել, ձի հեծնել, որսալ, և այլ բաներ, որ ավանդաբար տղաներն են անում։ Ի վերջո, Արեգնազանն ապացուցում է, որ նա արժանի է թագավորին ծառայելու և նրա համար կռվելու, և հայրը հայտարարում է նրան տղա, որպեսզի նա կատարի այդ պարտականությունը։

Երբ Արեգնազանը գալիս է արքայական ապարանք, նա ապացուցում է իր կարողություններն ու ուժը, երբ որսի ժամանակ արջի հարձակումից փրկում է թագավորին։ Թագավորի դուստրը՝ Նունուֆարը, սիրահարվում է Արեգնազանին, սակայն Արեգնազանը հրաժարվում է նրան տեսնել, մասամբ իր ընկալած «իսկական» սեռի հետ կապված շփոթվածության պատճառով։ Նունուֆարը՝ լինելով քմահաճ արքայադուստր և մերժվելով Արեգնազանի կողմից՝ ծանրապես հիվանդանում է։ Թագավորը Արեգնազանին ուղարկում է «անմահական ջուր» գտնելու. այն միակ միջոցն է, որ կարող է բուժել Նունուֆարի «հիվանդությունը»։ 

Ճանապարհին Արեգնազանը հանդիպում է աղավնի աղջկան, ով կերպափոխում է Արեգնազանին և դարձնում «իսկական» տղամարդ, ապա նրա համար գտնում և բերում է անմահական ջուրը։ Շարունակելով իր ճանապարհը Արեգնազանը գալիս է Քարացած քաղաք, որտեղ մի չար կախարդ բոլոր բնակիչներին, բացառությամբ կիսաքարացած թագավորի, քարի էր վերածել։ Արեգնազանը նրան կյանքի է բերում հավերժական ջրի օգնությամբ և միասին նրանք վերականգնում են թագավորությունը հաղթելով չար կախարդին։ Հերոսություններից հետո Արեգնազանը վերադառնում է արքայական ապարանք, Նունուֆարին տալիս է անմահական ջուրն ու փրկում նրա կյանքը։ Քանի որ ճամփորդությունների ժամանակ նա կերպափոխվել էր և դարձել տղամարդ, նա կարողանում է ամուսնանալ Նունուֆարի հետ, և նրանք ապրում են միասին երջանիկ մինչև խորը ծերություն։

«Կախարդական աշխարհ» վիդեո-ինստալյացիան այս հեքիաթի վերամշակումն է երկու արվեստագետների՝ Արփի Ադամյանի և Մելիսա Բոյաջյանի կողմից։ Վերջիններս օգտագործելով տարօրինակող ֆեմինիստական և ֆուտուրիստական հայացք փորձում են զորացնել հեքիաթի ավանդական կին կերպարներին և առաջարկել գենդերային դերերի այլ պատկերացում հայ ավանդական պատումների մեջ, ինչպես նաև կյանքում։

Միլենա Աբրահամյան. Կարո՞ղ եք մի փոքր պատմել, թե ինչպես սկսեցիք այս նախագիծը։

Արփի Ադամյան. Դեռ անցյալ տարվանից ես ու Մելիսան խոսում էինք համագործակցության մասին ու քննարկում տարբեր գաղափարներ։ Բայց բոլորովին անսպասելի էր, թե ինչպես հիշեցի Արեգնազանի պատմությունը։ Դա մի հեքիաթ էր, որը մայրս էր կարդում ինձ համար, երբ ես շատ փոքր էի, և որի մասին լրիվ մոռացել էի։ Հիշեցի անունը՝ Արեգնազան, և ուրիշ ոչինչ, բացի այն, որ հետաքրքիր պատմություն էր։ Նորից կարդացի ու հասկացա, թե որքան էր այդ պատմությունն ինձ վրա ազդել։ Երբ այս պատմությունը լսում ես որպես երեխա, քո մեկնաբանությունը բոլորովին այլ է, քան այն, թե ինչպես կմեկնաբանեիր որպես մեծահասակ։ Մեր պահպանողական հասարակության մեջ մենք անպատճառ չէինք շոշափի այս հեքիաթի ակնհայտ սեռային խնդիրները, քանի որ ենթադրվում է, որ մեկի սեռը և դերը հասարակության մեջ արդեն միշտ ֆիքսված են։

Մելիսա Բոյաջյան. Ես չեմ առնչվում այս պատմության հետ այնպես ինչպես Արփին և պատկերացնում եմ, որ եթե ինձ էլ այն կարդային վաղ հասակում, ես էլ կհետաքրքրվեի սեռային փոխակերպման մասին պատմությամբ։ Իհարկե, երբ հեքիաթին մոտենում ես ավելի քննադատաբար, ապա տեսնում ես, թե որքանով այն հայրիշխանական է, քանզի Արեգնազանը չի դառնում իսկական հերոս մինչև չի փոխում իր սեռը և դառնում տղամարդ։ Բայց որքան էլ քննադատես, իրականության մեջ հեքիաթն իրոք շատ արտասովոր է, քանի դեռ կա սեռի անհայտության մասին սկզբնական պահը։

Միլենա Աբրահամյան. Ուրեմն պատմության մեջ ակնհայտորեն կան շատ մասեր, որտեղ քիչ թե շատ հանդիպում ես հայրիշխանական գաղափարախոսությանը։ Գիտեմ, որ պլանավորում եք այն վերամշակել ավելի տարօրինակող ֆեմինիստական տեսանկյունից։ Հետաքրքիր է, թե ինչպես եք փոփոխելու կամ վերիմաստավորելու պատմությունը, որ այն ընթերցվի կամ դիտվի այս արմատապես տարբերվող տեսանկյունից։ Մասնավորապես, ո՞ր տարրերն են, որոնք կարող են երևակայությունը հրել սեռի և հայ ընտանիքի վերաբերյալ ավանդական պատկերացումներից անդին։

Մելիսա Բոյաջյան. Նախ, Արեգնազանի սեռը մինչև վերջ պահելու ենք հնարավորինս անորոշ. Արեգնազանը չի վերածվում տղամարդու։

Արփի Ադամյան. Փաստորեն Արեգնազանը մարմնավորում է միանգամից երկու սեռ։ Եվ քանի որ դերանունների դեպքում հայերենում չկա այն սեռային դինամիկան, որն առկա է անգլերենում, նախատեսված անորոշությունն է՛լ ավելի հեշտ է ստեղծել։ Իհարկե, այլ բան է, երբ թարգմանում ես մեկ այլ լեզվի (օրինակ՝ հայերենից անգլերենի) և կամ խոսում անգլերենով (ֆիլմի ստեղծման ցանկացած փուլում), այդ սեռային անորոշությունը շատ դժվար է արտահայտել, հաճախ շփոթեցնում է։ Բայց երբ պատմությունը կարդում ես հայերենով, ոչ մի շփոթություն չի առաջանում։ Ամեն ինչ աշխատում է։

Արեգնազանի դերակատարը լինելու է երիտասարդ կին։ Աղայանի հեքիաթում աղավնի աղջկա հետ հանդիպումը կարևոր պահ է, երբ Արեգնազանն ապրում է մարմնական փոխակերպում և դառնում է տղամարդ։ Մենք փորձում ենք ցույց տալ որ դա անպայմանորեն ֆիզիկական անցում չէ, այլ ավելի շատ մտային անցում կամ մտքի ընդլայնում։ Աղավնի աղջկա կերպարը օգնում է Արեգնազանին հասկանալու, որ նա չպետք է ընտրություն կատարի սեռերի միջև և որ չպետք է երկատի ինքն իրեն ըստ եղած սեռային մոդելների։ Այնպես որ փոխակերպված Արեգնազանը մարմնավորում է մեկին, ով հրաժարվում է բաժանել ինքն իրեն մասերի։

Մելիսա Բոյաջյան. Մենք փոխել ենք նաև Նունուֆարի կերպարը. նա այլևս չի ներկայանում որպես հիվանդ արքայադուստր։ Նա պատմության մեջ ունի գրեթե երկրորդ գլխավոր կերպարի դերը։ Թեև հերոսը ինչ-որ առումով Արեգնազանն է, մենք փորձում ենք շրջադարձել այս դինամիկան, որպեսզի պատմությունը միայն անհատականության վրա հիմնված չլինի։ Նունուֆարը և Արեգնազանը միասին են փրկում Քնած քաղաքի քաղաքացիներին։ Նրանք ուժ են տալիս քաղաքացիներին, որպեսզի վերջիններս ազատագրվեն։

Արփի Ադամյան. Դե գիտեք, որ հեքիաթում կա արքայություն և որ Նունուֆարն արքայադուստր է, այսինքն արտոնյալ մեկը։ Մենք փորձել ենք նաև խաղալ դասի կամ կաստայի ավանդական պատկերումների հետ։ Նունուֆարն այլևս արքայադուստր չէ, նա կիբորգ է՝ թե օրգանական և թե մեխանիկական մասերով։

Մելիսա Բոյաջյան. Փոփոխվել է նաև Քարացած քաղաքը, մեզ մոտ այն դարձել է Քնած քաղաք։ Աղայանի հեքիաթում քաղաքի բնակիչները քարացվել էին, իսկ մեր տարբերակում նրանք փակ աչքերով անում են (կրկնում են) միևնույն բաները։ Սա խորհրդանշական է և հղում է Հայաստանի իրականությանը, հատկապես ներկայիս սոցիալ-տնտեսական գործոնների համատեքստում։ Եթե Հայաստանի մասին որևէ բան գիտեք, ապա հայտնի է, որ 90-ականներին տեղի ունեցավ տնտեսական փլուզում, որ այդ տարիներից ի վեր շատ մարդիկ գործազուրկ մնացին կամ, եթե ունեն աշխատանք, ապա աշխատում են նվազագույն աշխատավարձով, ինչը հազիվ է բավարարում կենցաղային ծախսերի համար։ Սա իհարկե կապված է բոլոր ռեսուրսների մասնավորեցման էտապի հետ։ Այստեղ շատ փոքր է հարուստ մարդկանց թիվը և նրանք հարստացել են ապօրինի ճանապարհներով։ Նման կոռուպցիան հասնում է ընդհուպ մինչև Սերժ Սարգսյանը, ով արդեն երկու անգամ ընտրվել է անօրինական ճանապարհով։

Արփի Ադամյան. Գուցե առաջին անգամ լսելով Քնած քաղաքի անունը ստեղծվում է տպավորություն, որ բոլորն այնտեղ քնած են և ինչ-որ բան է տեղի ունենում նրանց քնի ընթացքում, որը նրանք չեն տեսնում։ Բայց իրականում այդպես չէ։ Խոսքն այստեղ գնում է ավելի ընդհանուր մտային վիճակի, իրավիճակի մասին, որտեղ մարդիկ պարզապես չեն կարողանում զարթնել։

Բայց ես կցանկանայի վերադառնալ Նունուֆարի կերպարին։ Նախևառաջ, մեզ համար հետաքրքիր էր պահել իր հեքիաթային անունը և չփոխել այն, ինչպես հաճախ անում են վերամշակումներում։ Դե գիտեք, վերամշակման ժամանակ կարող են փոխվել կերպարների անունները, արտաքինը և ֆունկցիաները։ Մենք պահեցինք նրա շատ կանացի, գրեթե փխրուն անունը, սակայն փոխեցինք նրա արտաքինն ու ֆունկցիան։ Նունուֆարն, ինչպես գիտեք, արքայադուստր է հեքիաթում և նա արքայության մասնիկն է, որտեղ բազմաթիվ եղանակներով պաշտպանված է ու արտոնված։ Մեզ համար կարևոր էր նրան դուրս բերել այդ համատեքստից։ Մեր տարբերակում նրա ընտանիքի մասին շատ բան չգիտենք։ Այսպիսով նա դառնում է ավելի անկախ և շարժունակ։ Մենք վերանայում ենք նահապետական այն պատկերացումը, թե տղամարդը (Արեգնազան) կարող է հեռանալ տանից և ճանապարհորդել, իսկ կինը (Նունուֆար) պետք է մնա տանը և սպասի տղամարդուն։

Մելիսա Բոյաջյան. Սրանք այն գործողություններն են, որոնք վերցված են հայ մշակույթի նահապետական տեսակետից, լինի դա թե պատմության, թե նույնիսկ ներքին կյանքի ոլորտը։

Արփի Ադամյան. Օրինակ, Արեգնազանը պարանի օգնությամբ է դիմադրում հորը։ Այս գործողությունը հղում է Արտաշեսի և Սաթենիկի պատմությանը։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Արտաշեսը գերում է Սաթենիկին պարանով և այդպես կարողանում է նրան «իրենով անել»։ Մեր պատմության մեջ Արեգնազանն է, ով պարանով գերում է իր վրա հարձակվողին, ում նա չի ճանաչում և չգիտի, որ իր հայրն է, և ում նա չի ցանկանում «իրենով անել»։ Նա պարզապես պայքարում է ճանապարհին իրեն կանգնեցնողի դեմ։ Այս դրվագով մենք ոչ միայն ցույց ենք տալիս, թե ինչ է տեղի ունենում հայրիշխանական հասարակության մեջ, այլև անդրադառնում ենք գենդերային կոդերին։ Մենք փորձում ենք խաղալ այդ կոդերի հետ, որ մենք յուրացրել ենք, որպեսզի փոխենք դրանք՝ ծայրահեղության հասցնելով։ Եթե երբեմն քննադատությունը ստեղծում է ահռելի մեծ լարվածություն, այն կարող է վիրավորել մեր հասարակության մեջ ապրող որոշ խմբերի, սակայն երբ ինչ-որ բանի քննադատությունը դրվում է ծայրահեղության հարթակի վրա, հասցվում է աբսուրդի, այն դառնում է ավելի շոշափելի (զգալի)։ Աբսուրդն իրոք արտակարգ մեթոդ է որևէ խնդրի հետ աշխատելու համար։

Մելիսա Բոյաջյան. Որպես սփյուռքահայ կարող եմ վկայել, որ շատ սփյուռքահայեր ապրում են անցյալում։ Իմ ընտանիքի մշակութային իրականությունն ուղղակիորեն շատ տարբեր է ու անհամեմատելի այստեղ ապրող մարդկանց իրականությունից։ Բայց ինձ համար կարևոր էր կարողանալ պատկերացնել մի բան, որն անցյալում չէ։ Ինչպես նաև մի ապագա, որտեղ հնարավոր կլիներ փոխել իրականությունը։ Ահա սա էր էականը և այս պատմության վերապատումը ապագայում։

Կարծում եմ, որ Հայաստանը որպես հանրապետություն և որպես ամբողջ աշխարհով մեկ սփռված ժողովուրդ շատ կարևոր հարց է։ Ի՞նչ է նշանակելու լինել հայ հիսուն տարի անց։ Կլինե՞ն արդյոք այստեղ ապրողներ։ Գիտեմ, որ շատ մռայլ է հարցադրումս, բայց հուսով եմ, որ կլինեն։ Ամեն դեպքում ինձ համար կարևոր էր կարողանալ պատկերացնել մի բան, որ ապագայում կծառայեր որպես փոփոխությունների համար ներուժ։

Արփի Ադամյան. Ապրելով մի շատ պահպանողական հասարակության մեջ, այս պատմության համար նման ապագայական տեսակետ որդեգրելն ինձ հնարավորություն է տալիս փոխել ինչ-որ բաներ շատ ավելի արագ տեմպերով, քան թե ինչպես որ փոփոխությունները տեղի են ունենում այսօր Հայաստանում։ Այս տիպի ծխական հասարակության մեջ ամեն ինչ հակված է մինիմալ փոփոխության և այն էլ շատ դանդաղ։ Ամեն ինչ մնում է միևնույն պահպանողականության, կարգի, ավանդույթների, և այլնի սահմաններում։ Մենք հաճախ տեսնում ենք, թե ինչպես մարդիկ, ովքեր փորձում են որևէ բան փոխել միևնույն է շարունակում են մնալ այդ պահպանողականության շրջանակում։ Վերցնենք, օրինակ, հենց այսօրվա «հեղափոխական» շարժումները Հայաստանում։

Միլենա Աբրահամյան. Մի քիչ ավելի խորանանք այն հարցի մեջ, թե ձեր արածը ինչ է նշանակում Հայաստանի համար և գուցե ոչ միայն Հայաստանի, այլև Հայաստանից դուրս գտնվող հայերի համար։ Ինչպե՞ս եք ստեղծում այդ կապերը։

Մելիսա Բոյաջյան. Կան բաներ, որոնք կարծում եմ ակնհայտ են շատ հայ ընտանիքներում անկախ նրանից, թե նրանք որտեղ են գտնվում։ Օրինակ, իմ ընտանիքը ծայրահեղ հայրիշխանական է։ Ամեն դեպքում, կան ավանդույթներ, որոնք կիրառվում են ավելի լայն մասշտաբով, նույնիսկ եթե որոշ բաներ համարվում են օրինաչափական մասնավորապես այստեղի՝ Հայաստանի համար։

Արփի Ադամյան. Երեխան սովորում է շփվել մարդկանց հետ և պատմություններ վերծանել հասարակությամբ կարգավորված ձևով։ Հասարակությունը սկսում է քեզ «հղկել» ըստ իր կանոնների ու կոդերի, որպեսզի խաղաս քեզ հատկացված դերը։ Ահա սա է խնդիրը։ Ի՞նչ կլիներ եթե Արեգնազանի սեռը կախված չլիներ իր հորից, աղավնի աղջկանից, կամ քմահաճ արքայադստեր սիրուց։ Մենք տեսնում ենք, թե ինչպես է Արեգնազանը խաղում (իրականացնում) ուրիշների ցանկությունները, մի բան, որը շատ բնորոշ է հայկական մշակույթին, որտեղ երեխային շատ վաղ տարիքից վարժեցնում են ունենալ ցանկություններ (ցանկանալ) ըստ այն կոդերի, որոնք արդեն իսկ սահմանված են նրա համար հասարակության կողմից։

Մեզ երբեք չեն սովորեցնում, որ մենք ինքներս կարող ենք մեզ համար ընտրություն անել։ Որ մենք կարող ենք փոխվել ու փոխակերպվել։ Դա մեր մշակույթում բացարձակապես գոյություն չունի։ Ինձ համար Արեգնազանի պատմության վերամշակումը նշանակում է ստեղծել կերպարների մի ամբողջություն, որոնք կունենան ընտրելու և մի շարք հարաբերությունների ու հակամարտությունների միջոցով փոխակերպվելու հնարավորություն։ Սա նաև այն փաստն է, որ բնագիր հեքիաթն ինձ համար հետաքրքիր դարձրեց. այն որ կա վերափոխման հնարավորություն, քանի որ, ինչպես տեսնում ենք, հեքիաթում Արեգնազանն ամեն դեպքում փոխվում է։ Իհարկե, այս փոփոխությունը տեղի է ունենում իր աշխարհի շրջանակներում հերոսի համար պատշաճ կամ թույլատրելի նորմերում, բայց նա միևնույն է փոխվում է ամեն հնարավոր կերպ։

Դա նման է այն խաչմերուկին, որի մեջտեղում են հայտնվում հեքիաթների հերոսները։ Հայկական հեքիաթների կին հերոսները սովորաբար չեն ունենում նման բան անելու հնարավորություն, բայց ահա Արեգնազանն այն հերոսն է, ով ունի խաչմերուկում կանգնելու և իր ուղին ընտրելու հնարավորությունը։ Եվ սա այն է, ինչ, կարծում եմ, ամենաէականն է այս հեքիաթում և դրա վերամշակված տարբերակում. փոփոխություն և փոխակերպում, սա մեզ համար, որպես մի հասարակություն, ամենաանհրաժեշտ բանն է։

Միլենա Աբրահամյան. Այսինքն, դա մի բան է, որն ազդում է բոլորի վրա, և որի հետ բոլորս կարող ենք առնչվել։ Դա ոչ միայն այն մարդկանց համար է, ովքեր մտածում ու աշխատում են կենսաբանական և մշակութային սեռի խնդիրների շուրջ։

Արփի Ադամյան. Այո, այս պատմությունը միանշանակորեն բարձրացնում է սեռի հարցը, բայց արծարծում է նաև սերունդների (սերնդային), ավանդույթների և դրանցից դուրս ապրելու, տարբեր կենսաոճեր որդեգրելու հարցերը։ Բայց ամենագլխավորը փոփոխության և փոխակերպման հարցն է, որը կարող է սեռի հարցից էլ անդին գնալ։

Մելիսա Բոյաջյան. Կան նաև բազմաթիվ կապեր այն ամենի հետ, ինչ տեղի է ունենում երկրում հենց հիմա, ի նկատի ունեմ տնտեսապես և քաղաքականապես։ Անշուշտ ուղղակիորեն այս բաների մասին ֆիլմում չենք խոսում, բայց Հայաստանի այսօրվա խնդիրներից շատերն իրենց մասին իմաց են տալիս մեր վերամշակված տարբերակում։

Արփի Ադամյան. Օրինակ, մենք ունենք մի օլիգարխային կերպար, մեկը, ով բարգավաճում է կեղծավորության ու խարդախության հիման վրա . . .

Մելիսա Բոյաջյան. Այս կեպարը ծառայում է որպես խնդրի խորհրդանիշ և չի մարմնավորում կոնկրետ որևէ մեկին։

Նշեմ նաև մի կարևոր առանձնահատկություն. մեր բոլոր կերպարների դերակատարները կանայք են, բացառությամբ մեկից, ով խաղում է Նունուֆարի լավագույն ընկերոջ դերը։ Թե օլիգարխի կերպարը և թե հոր կերպարը խաղում են կանայք։ Սրանով հղում ենք անում 1930-ականների հայ թատրոնին, և մասնավորապես Սիրանուշին, ով հաճախ խաղում էր տղամարդու դերեր։ Ինչ որ տեղ նա էր, որ հանրայնացրեց այս տենդենցը հայկական թատրոնում։

Միլենա Աբրահամյան. Դուք սկսել էիք Ինդիգոգո ինտերնետային դրամահավաք և մնացել է չորս օր, որպեսզի այս արտակարգ նախագծի համար հավաքվեն անհրաժեշտ միջոցներ։ Կարո՞ղ եք ամփոփել, թե ինչու է անհրաժեշտ աջակից լինել այս նախագծին։

Մելիսա Բոյաջյան. Նախ, որովհետև անհրաժեշտ է, որ Հայաստանում լինեն (և Հայաստանը ներկայացնեն) հզոր, ոչ նահապետական կերպարների պատկերումներ։ Եվ որովհետև պարզապես անհրաժեշտ է վերանայել որոշ ավանդույթներ։ Մարդիկ պետք է աջակցեն մեզ, որովհետև այն լինելու է մի հրաշալի գործ։ Այն հրաշալի գործ է։

Արփի Ադամյան. Նաև որովհետև բուն հեքիաթը ինչ-որ տեղ եզակի է այն առումով, որ պատմում է անցյալում գտնվող մի արքայության մասին, որտեղ արծարծվում է սեռային անցման գաղափարը, ընկալված սեռը թաքցնելու կամ ուրիշ սեռ խաղալու միտումը։ Այնպես որ, կարծում եմ, որ այս պատմությունը հետաքրքիր է ոչ միայն հայ մշակույթի համատեքստում և չգիտեմ, եթե այլ մշակույթներում կան նմանատիպ պատմություններ։

Իրականում ես շատ ուրախ եմ այն բոլոր դրական արձագանքների համար, որ մենք ստացել ենք մարդկանցից, ովքեր աջակցում են մեր այս նախագիծը։ Ուրախ եմ տեսնել, որ մենք անում ենք մի բան, որ շատ մարդիկ իսկապես հավատում են անհրաժեշտ է նրանց համար հասկանալու այն մշակույթը, որտեղ իրենք ապրում են։ Այնպես որ, սա հենց այնպես պատմություն չէ, ուղղակի վերամշակում չէ. այն շատ կապակցված է մեր կյանքին։ Մենք զգում և ապրում ենք այդ ամենը։ Մենք ապրում ենք այդ ավանդույթները, ինչպես նաև վերափոխում ենք դրանք։

Այս ֆիլմի միջոցով ու շնորհիվ մենք ներկայացնում ենք ոչ միայն մեզ, այլև շատ այլ մարդկանց, ովքեր չեն մտածում ավանդական կամ պահպանողական ձևով։

Ես կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր մարդ պետք է աջակցի մեզ ըստ իր աշխարհընկալման, որպեսզի մեզ համար հնարավոր լինի իրականացնել այս նախագիծը։ Միշտ ոգևորիչ է տեսնել, որ մարդիկ ուզում են փոփոխություն։ Եվ աջակցել այս նախագծին նշանակում է հենց դա։

Բնագիրը տես այստեղ >>
ապրիլ 18, 2013

Արեգնազանի և հայր Արմանի մենամարտը 2 | Aregnazan and Father Arman Battle Scene 2

Տեսարանը նկարահանեցինք 

Խնձորեսկի կամուրջի վրա։

The scene was shot on the bridge of Khndzoresk.

Read more about this project here.

Արեգնազանը հանդիպում է Աղավնի Աղջկան | Aregnazan meets Dove Girl

Տեսարանի նկարահանումը արեցինք 

Կեչուտի ջրամբարի մոտ։

The scene was shot at the Kechut Reservoir near Jermuk.

Read more about this project here.

AREGNAZAN storyboards from scene one

                                  

                                           BATTLE OF AREGNAZAN AND FATHER ARMAN

AREGNAZAN OR MAGICAL WORLD

An interview with Arpi Adamyan and Melissa Boyajian
by Milena Abrahamyan

“Aregnazan” is an Armenian fairy tale written at the end of the 19th century by Ghazaros Aghayan. It tells the story of a father who has three children, two of whom are girls. The sex of the third child, Aregnazan, is not explicitly stated, but the father declares in the beginning of the story that Aregnazan will be a girl in order to protect her from evil spirits. Although Aregnazan has been declared a girl, she is not interested in the particularly typical things that are assigned to her gender. So she learns, with the encouragement of her father, to hunt, use weaponry, ride horses and do other things that would traditionally be done by boys. Eventually she proves her worthiness of being able to fight for the king and is declared a boy by her father in order to fulfill this duty.

Once Aregnazan is in the kingdom, he proves his abilities and strength by defeating a bear and saving the king. During this time, the king’s daughter, Princess Nunufar, falls madly in love with Aregnazan, but Aregnazan refuses her, partially due to her embarrassment regarding her perceived “actual” gender. Nunufar, being the princess that she is, becomes extremely ill after being refused and the king sends Aregnazan on a journey to find the “eternal water,” which is promised to be the cure for Nunufar’s “illness.”

On the way Aregnazan meets a dove-girl who transforms Aregnazan into a “real” man and also finds and brings the “eternal water” for him. As Aregnazan continues on his journey, he stumbles upon Stone City where all of the inhabitants have been turned to stone by an evil witch, except for the king who is only half-stone. Aregnazan helps bring the king back to life by giving him some of the eternal water and they defeat the evil witch, restoring the kingdom. Once his feat is finished Aregnazan returns to the kingdom, gives Nunufar a drink of the eternal water, thus saving her life. Since he became a real man during his travels, he is able to marry Nunufar and they live happily ever after.

Magical World is an adaptation of Aregnazan’s story by two Armenian artists, Arpi Adamyan and Melissa Boyajian, who are using a queer, feminist and futuristic perspective in an attempt to empower conventional female characters in the original story and to offer an alternative understanding of gender roles within traditional Armenian stories and lived lives. The adaptation is currently raising funds so that it becomes fully realized.

Q. Can you tell me a little bit about how this project came about?

Arpi: I had been talking to Melissa since last year about collaborating together and we were discussing many different ideas. But it was quite suddenly that I remembered the story of Aregnazan. It’s a story that my mother used to read to me when I was very little and that I had forgotten altogether. So I remembered the name, Aregnazan, but nothing else from the story except that it was an interesting one. I read it again and realized how much this story had affected me as a child and to an extent as part of my growing up. When you hear this story as a child your interpretation is completely different from how you may interpret it as an adult. In our conservative society we would not necessarily relate this story with the gender issues that are apparent in the story, because it is assumed that one’s gender and role within society are already set.

Melissa: I don’t have the same relationship to this story that Arpi did with her mother reading it to her when she was young. I would imagine that if it was read to me as a child I would also find the gender transformation in the story to be really interesting. Of course when you’re really critical of this story you see how it’s a typical, patriarchal story where Aregnazan does not become a true hero until becoming male, but it is still very unusual that there is this kind of hiding of gender in the beginning of the story.

Q. So obviously there are many instances in the story where you see a kind of patriarchal ideology. I know that you plan to adapt the story from a more feminist and queer perspective. I’m curious about how you plan to change things around to make it fit this radically different perspective. Especially, what are some of the elements in the story that can possibly move the imagination beyond the traditional understanding of gender and the Armenian family?

Melissa: Well, we keep Aregnazan’s gender rather ambiguous in our adaptation, but Aregnazan never becomes a boy.

Arpi: She’s both. And because in the Armenian language you don’t have this gender dynamic with pronouns, it makes this ambiguity easier. Of course, it’s different when you translate from one language to another (Armenian to English) and even when we speak in English during our process it can be confusing. But when you read the story you don’t have this confusion in Armenian. It works.

So the first thing about gender is that our actor will be a girl. We thought to have her (Aregnazan’s) character stay a girl, but then we thought that we’d rather have her be both. Throughout the whole story many people try to confuse her about his gender, but she resists and passes sometimes as a girl, at other times as a boy.

Meeting Dove Girl is a critical moment in the story when Aregnazan experiences a physical transition and becomes male. In our adaptation we will show this as not necessarily a physical transition, but rather a transition or expansion of thought. Dove Girl is a character who helps Aregnazan understand that he doesn’t have to make a choice about which gender she is and that she doesn’t have to divide himself according to the gender binary. So Aregnazan becomes the embodiment of someone who refuses to divide the self into parts.

Melissa: We also change Nunufar’s character. We don’t have her as a sick princess. She is almost like the second protagonist of the story. Even though Aregnazan is the hero in some regards, we’re trying to shift this dynamic so that the story is not about individualism in that sense. Nunufar and Aregnazan save the citizens of Sleeping City together. They do it with the citizens of the city by empowering them to break free.

Arpi: Can I just add something? You know how in the original story there is this kingdom and Nunufar is the princess, a privileged one at that. We also change this in our adaptation by playing with class representations. Nunufar is no longer a princess. She’s half-cyborg.

Melissa: In our plot the Sleeping City is our adaptation of Stone City. In the original story all of the people of Stone City have been turned to stone. In ours, they are all repeating the same tasks over and over with their eyes closed. It’s symbolic of Armenia, especially with regards to the economic situation. If you know anything about Armenia you know that there was the economic collapse in the 90’s, many people are unemployed or if they have jobs they are working for a minimum salary that can barely cover living costs. This is also connected to the vast privatization of all resources here. There are very few people who are rich here and they have become wealthy through illegal means. This kind of corruption goes all the way to Serzh Sarksyan who has been fraudulently elected already twice.

Arpi: Maybe your first impression upon hearing “Sleeping City” is that everyone is sleeping there and that something is happening which they do not see. But in reality that is not the case. It’s more about the general situation of that city and how there is a sense of a kind of “sleeping” condition in the city . . . that it can’t wake up.

But I want to go back to Nunufar for a moment. First of all it was interesting for us to leave her name as it is in the original story. I’m sure you know that in the process of adaptation we can change names of characters and their appearance. But for us it was interesting to keep her very feminine, almost fragile name and yet have her appearance change. Nunufar is a princess and so she is part of a kingdom where she is protected and even spoiled in many ways. It was important for us to take her out of that context. We end up not knowing much about her family. So she becomes more independent and mobile. We shift the patriarchal understanding of a man (Aregnazan) being someone who leaves the home and can travel and the woman (Nunufar) being someone who stays at home and waits for the man.

Melissa: These actions are things that are taken from patriarchal aspects of Armenian culture whether in storytelling or even things in the domestic sphere.

Arpi: For example, Aregnazan resists her father with a lasso. It references the story of Artashes and Satenik. According to Moses of Chorene, Artashes dominates Satenik with a lasso and is able to “have” her in that way. In the case of our adaptation, it’s Aregnazan who does this action to her aggressor, who she doesn’t know is her father and who she also doesn’t wish to “have” in this way. She is simply fighting to resist being stopped on her way. This is not only an illustration of what happens in a patriarchal society, but it’s about gender codes. We are trying to play with those codes that we have internalized in order to change them and push them to the extreme. If criticism is sometimes very intense it can offend certain groups living in your society, but when the criticism of something is taken to the extreme, the absurd, it becomes something more tangible. The absurd is a very interesting method for working with a problem.

Melissa: For me, as a Diasporan Armenian I can attest to the fact that many Armenians from the Diaspora live in the past. It’s a culturally different experience to compare my family to the people here. But to be able to envision something that is not in the past was important for me. And also there being a potential for a future in that things could change. That was important for me in setting this story in the future.

I think that Armenia as a Republic and also a people all over the world is a pretty crucial question. What will it be to be Armenian in 50 years? Will there be anyone living here anymore? And I know that’s very dismal, but hopefully that won’t be the case. In any case, to be able to imagine something in the future that could have the potential for change was important for me.

Arpi: The original story takes place in the 19th century during the time of the Tsar. In our adaptation we do not represent a time in which there are the same social-class problems. I think that Melissa and my experiences are a little bit different. For me, as someone living in a very conservative society, adopting a futuristic view for this story provides an opportunity with which it becomes possible to change something at a much faster pace than how things are changing in Armenia today. In this type of parochial society things tend to change very slowly. Things stay within the boundaries of that same conservatism, order, tradition, etc. We often see how people who are trying to change something are still staying within the bounds of that conservatism. Take for example today’s "revolutionary" movements in Armenia . . .

Q. So, just to dive a little deeper into the question of what this means for Armenia and maybe not only for Armenia, but for Armenians in the world as well. How do you make those links?

Melissa: There are some things that I think are prominent in most Armenian families regardless of where they are. For example, my family is extremely patriarchal. In either case, there are some traditions that can be applicable on a wider scale, even if some things are specifically located here in Armenia.

Arpi: There is a way in which one becomes socialized and learns as a child how to interpret certain stories. Society starts to carve you out according to its rules and codes so you can play your respective role. This is the whole problem. What would it be like if Aregnazan’s gender is not dependent on his father, the Dove Girl, or the love of a capricious princess? We see how Aregnazan is someone who plays out other people’s desires, something that is very characteristic of the Armenian culture in which a child is taught from a young age to have desires according to the codes that society has already set out for him or her.

We are never taught that we can make choices for ourselves. That we can change and transform. This is something that absolutely does not exist in our culture. For me adapting Aregnazan’s story means to create an entirety of characters who have the possibility to choose and transform through a series of relations and conflicts. This is also the thing that made the original story so interesting for me: the fact that there is a possibility for transformation, because as we see, Aregnazan, in any case, does change. Of course this change is also within the bounds of what the world in which she lives in will accept for a hero, but he still changes and transforms in every way possible.

It’s like the crossroads that characters in fairy tales often stand in front of. This is something that we don’t see women heroes in Armenian fairy tales usually have the opportunity to do, but Aregnazan is that character who has the opportunity to stand at a crossroads and choose a path. And this is what I think is most important about this story and its adaptation: change and transformation, the thing that I think we need the most.

Q. So in other words it is something that affects everyone and something that we can all relate to. It’s not just for people who thinks about and work on issues of sex and gender.

Arpi: Well, it definitely raises questions of gender, but also the generational question, traditions and living outside of those traditions, adopting different life-styles. But the main thing we see is the question of change and transformation, which is something that can go beyond gender.

Melissa: There are also many connections to what is happening in the country right now, economically and politically speaking. We don’t specifically speak about these things in the film, but many of the current problems of Armenia make themselves known throughout our adaptation.

Arpi: For example, we have an oligarchic character, someone who thrives on hypocrisy and fraud . . .

Melissa: It’s a symbol of the problem and not necessarily anyone in particular.

Something worth mentioning is that all of our characters will be played by women, with the exception of one character who will be Nunufar’s best friend. So the oligarch will be played by a woman, and the father as well. This is also a connection to the Armenian theater of the 1930s when the actor Siranush would play male roles. In a way she popularized this trend within Armenian theater.

Q. So you have an Indiegogo campaign online and you have another 4 days left to raise 6,000 dollars to fund this amazing project. Can you briefly tell us why you think this project is an important one to support?

Melissa: Well, because there need to be more representations of powerful characters from Armenia that are not so extremely patriarchal. And there needs to be a revision of some of the traditions, too. People should support us because it’s going to be an awesome project. It is an awesome project.

Arpi: For me there is also this element of how this fairy tale, the original one, is rather unique in the sense that it tells of an old time kingdom in which there is a notion of gender passing, the concealment or misrepresentation of one’s perceived gender. So I think this story is not only interesting because it is in the context of Armenian culture, but also that I don’t know if there are such stories in other cultures.

In reality I am very happy with all of the positive responses we have gotten from people who are supporting this project. It makes me happy to see that we are doing something that many other people truly believe is needed for them to understand the culture in which they are living in. So this is not just a story, it’s not just an adaptation . . . it’s very much connected to our lives. We are living all of this. We are living those traditions and we are also changing them.

So with this project we are representing not only ourselves, but also many other women. We are also representing men who don’t think in the traditional and conservative way.

I think that each person should support us according to their own world-view so that it can be possible for us to realize this project. It is always refreshing to see that people want change. And supporting this project means just that.


Help Magical World come to life >> support the project at Indiegogo.com!

[Reprinted from Ianyan Magazine]