...որ զանգիր

Մաս 8. Զարհուրելի կանայք

>>>

(դառնալը, Օրեստես, որ ծայրանում է բախումից)

(սովորաբար՝ երկուսը միասին ու կարծես հենց այն նպատակով, որ ճգնաժամի փաստից ավելի ընդգծվի)

(իջա քեզ տեսակցության հարկադրաբար սնուցման սենյակում չտեսնելու վայրենացած ռունգիդ մեջ, կոկորդումդ՝ բարակ կարմիր փողրակը)

(ոմանք պարունակելով նախկին ժամանակահատվածներից վերաբերված, վերադարձված էտյուդներ, որոնցից ապավարժվելու համար ցուցարարները փորձում են մոտենալ)

(փորձում են հասկանալ անընդհատ փոփոխվող շարժումը)

(պատմության զարգացումն ու ուսումնասիրումը ենթադրում է նաև անհասանելիության ձևվածքի առկայություն)

(ու չկարողացա մնալ կողքիդ, որ հետո ցուցմունքներով չհաստատեմ սեղաններին որևէ հարյուրավորների դիմադրության կասեցման տեսիլը, թող այս ստույգ այլաբանության շնորհիվ կարծես թե տեղի չունենա)

(կամ լինի միայն մասնակիորեն, քանի որ նրանց հայացքն անդադար է, անկաշկանդ ու բարոյազուրկ, բայց ոչ անբարոյական)

>>>

Dear B

It was very difficult to reply to your last letter. What you are asking me to do is almost impossible and the pain of not doing it nearly unbearable. I searched for you the other day at the same café where we used to meet last year. I understand that it is difficult for you to accept that I have chosen to stay here where nothing is familiar, where people like you and me would never be. You are back there, where everything is more possible.

In my world you are still an element of perversion.

I saw your face yesterday in the middle of the black thick residue at the bottom of my coffee cup. I usually never read my own cup, but your face made me want to know more. My grandmother would have said: “Ghsmet e!” but luck happens only when you believe in it. I lost that belief when I let you cook the sarma last summer. The curse started then, I touched the food never intended to be prepared. I don’t regret anything. I just wish you could understand my sorrow.

I miss everything we used to do together. I miss the nice quite walks up on Nalbandyan st. where we tenderly held hands. I miss the nights when we rested on the stairs of the cascade watching endlessly the busy city going to sleep. Hours of reinventing lives that would never become ours, moments of intense emotions, love unspeakable. Almost telling everything, risking it all. Then stopping just in time to not vanish completely.

I am writing this letter, hoping it will never reach you, knowing that my words will disappear somehow while crossing the oceans.

Kissing gently your eyes,

L.

she will google translate :)

One pebble at a time

Je les lance dans le creux

Tout ce que tu m’as dit

J’ai envie de les gratter de ma peau

Les mots qui font mal

Les mots qui assomment

Keeping them safe under my chin

un verre de vin, deux, trois…

ca ne donne pas le droit

les mots qui, avec langueur

chuchotés dans mon cou

tombent au fond du ventre vide

dans un fracas énorme

ces mots là je les dégomme

les renvoie

au fin fond d’un tiroir profond

j’écris en français pour toi exprès

pour que tu ne comprennes pas

ces mots là

à voix basse

ces mots si facile à renier

google translate ne suffit pas

pour comprendre ceci

il faudrait les déchiffrer un à un

les décortiquer gentiment et en faire toute une entité

et même après il faut être prêt

à assumer ce qui en sortirait

ce qui resterait de toute cette désuétude

words drunk with a glass of wine

whispered gently in my ear

will stay there for a while

since you will deny every one of them

these words will expire soon

and then

je les jetterai dans le coin de la rue qui mène vers ce parc où on n’a jamais été.

dans le parc où seulement elles y étaient il y a cent ans.

Մի քանի տող Արաքսի ապագայի հիշողություններից

>>>

(գործս մինչ այդ ու դեռ չցուցադրված որտեղ որ ասվել էր)

(անդրշիրիմյան պերֆորմանսների սենտիմենտալ ներկայում, այլ որտեղից պիտի բաժանվի իր ծաղրելի ավարտից, անցագրելով վերջի գալուստը)

(անշուշտ կա ուղղակի գրոտեսկայնություն, որն իր մեջ կը պարունակէ ըմբոստական շարժում մը)

(բայց յուրաքանչյուր նոր գործ իր տեղն է պահանջում, այդուհանդերձ, 5:41ին էքսկուրսիայի սկզբունքով ասվածից չտեսար ու երևի թե չես էլ տեսնի ցույցի դրվածը քանի դեռ նմանակումը հավատարիմ է մնացել)

>>>

"Physical Translating"

>>>
A creative writing workshop

Saturdays, 10 am - 1 pm, July 10, July 17, July 24

The Women's Resource Center, Zarubyan 34

"Physical Translating" is a body-based creative writing workshop for women facilitated by writer Nancy Agabian (see bio below). It will take place in conjunction with the WOW (Women-Oriented Women) Collective's 3rd annual art intervention July 31-August 1, this year on Translation, at the Women's Resource Center in Yerevan. In three Saturday morning three-hour sessions, workshop participants will collaborate to write prose (fiction and/or nonfiction, in English, Armenian, and/or other languages) about physical experiences -- in illness, disconnection, pain, joy, experimentation, athleticism, sexuality, reproduction and otherwise.

To stimulate discussion and prompt writing exercises, we will read short texts (in English and Armenian) by a range of contemporary multicultural women writers (possibly including Margaret Atwood, Judith Ortiz Cofer, Audre Lorde, Staceyann Chin), including Armenian writers (mostly selected from the anthologies Deviation, Matnashoonch and Der Hovanessian's The Other Voice). Creative movement/performance exercises will also be incorporated to inspire writing. The series will culminate in a reading of new work during WOW's weekend art intervention. A special section of the WRCA's journal Feminist will feature work from "Physical Translating."

The workshop is open to all women, regardless of national origin, age, class, physical ability, and sexual orientation. The project will be limited to twelve participants of varied writing experience, beginning writers welcome. Please send a page describing your writing experience and why you are interested in the workshop to nancyagabian@yahoo.com (Այս էլ.փոստի հասցեն պահպանված է spam bots-երից, պետք է Javascript-ին հնարավորություն տալ դիտելու համար) by June 19th. Please also state whether you will be able to attend all three sessions and the reading. Members will be notified of their acceptance by June 26th.

Please contact Nancy with questions and requests for further information at her above email address.

_____________________

Nancy Agabian is the author of Princess Freak (Beyond Baroque), a collection of poems and performance texts, and the memoir Me as her again: True Stories of an Armenian Daughter. She is one of the tri-authors of (An)daratsutian Mej [In the (Un)Space], an experimental book in English, French and Armenian. Her nonfiction and poems have appeared in numerous journals and anthologies in the U.S. and Armenia. A Fulbright scholar to Armenia for 2006-07, she is working on a nonfiction novel on personal freedom in post-Soviet Armenia. In New York, where she lives, she teaches writing at Queens College and New York University and has been coordinating Gartal, an Armenian and multicultural reading series since 2002. A community workshop leader since 1994, she previously led a writing workshop for women, sponsored by Utopiana and CEC Artslink, at WRCA in 2007.

labaratoria

medzmama* interrupted

wondering how I got there
wondering how I found her
she was almost an illusion
drifting between the dusty letters
whispering a secret recipe for subeoregs

tpov dolma is my favorite
(i used to call it sarma in another life, sad isn’t it?)
i couldn’t resist the smell
medzmama lost her vagina in the desert that took her from Anatolia to Lebanon
she is all about caring hands and wrinkled smiles
the rest (or what remained of her) is hidden under a beige French combinaison


i always thought that she was a man
but when she offered me braided choeregs for Easter I became suspicious

her black and white photo is still on my desk
she looks like an actress from an old Egyptian musical movie

i dedicated her my unique kitchen spices as a token of eternal gratitude
i still want to believe that she is a happy person.
sa tristesse est un bonheur qui coule doucement dans mes entrailles.

*grandma in Armenian, my Armenian

Վերցրեք, կարդացեք, բաժանեք

«ՖԵՄԻՆԻՍՏ»-Ի ԱՅՍ ՀԱՄԱՐՈՒՄ`

ՖԵՄԻՆԻԶՄԻՆ ՆՎԻՐՎԱԾ

բելլ հուքս . . . . . . . 11
Ֆե­մին­իս­տա­կան քա­ղաք­ա­կան­ու­թյուն. Ուր ենք հաս­ել

Հարցաքննողը` հարցաքննված. Զրույց Թրին Մին-հայի հետ . . . . . . . 16

Ջուդիթ Բաթլեր . . . . . . . 22
Կա­տա­րո­ղակ­ան ակտ­եր եւ գենդ­եր­ա­յին կա­ռուցվ­ածք. Ակ­նարկ Ֆեն­ո­մեն­ոլ­ոգ­իայ­ի եւ Ֆեմինիստական տե­սու­թյան մաս­ին

Քրիս Ինգրահամ . . . . . . . 38
Հարս չեն ծնվում. Ինչ­պես են հարսա­նիք­նե­րը կար­գա­վո­րում հե­տերո­սե­ռակա­նությունը


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՊՐԱԿՏԻԿԱ

Լորենս Վենուտի . . . . . . . 46
Թարգմանություն, հասարակություն, ուտոպիա

Գրա­կան արհեստա­նոց (մա­յիս­26 – հունիս 19, 2009) . . . . . . . 56

Արփի Ադամյան . . . . . . . 63
Թարգմանության սեւա­գիր

Հասմիկ Մանուկյան . . . . . . . 68
Գրառում­ներ թարգ­մա­նու­թյան մասին

Կանանց Կողմնորոշված Կանայք . . . . . . . 70
Տարօրինակելով թարգմանությունը

Գործս մինչ այդ ու դեռ չցուցադրված որտեղ որ ասվել էր

տարօրինակելով թարգմանությունը no. 1

մայիսի 28-ին, ժամը 7։00-ին հրավիրում ենք զարուբյանի 34, այս տարվա տեղի ունենալիքի ընթացքային նախահանդիպումներից առաջին ուրբաթին

«տարօրինակելով թարգմանությունը» թեմայի շրջանակում

քննարկում մելինէ տէր-մինասեանի հետ

"Translating Camera Lucida: Reflections on Photography by Roland Barthes"

Կորող կորած լեզուն, որ պիտի վերգտնես

>>>

(և իսկույն թվացյալ ծանոթն ընկալվում է որպես չճանաչված, թույլատրելով որ իրերի այս հանկարծակի դեն նետումը սահի, անցնի կողքովդ)


(ասես մի փորձված պոռնիկ-քաղաք, որ շրջվում է ոչ մեկից, բացի նրանցից, ովքեր նվիրվում են անամոթաբար)

(լիովին լուսավորված համարելով միայն խզված թաղամասերը)

(թողնել կասկածելի ծագման ինչն ու համառորեն փնտրել ինչ այս անփառունակ մեջտեղներում)

(մեկնաբանների մոտ համատարած է)


(լեզվի արժեզրկման «հետո»-ն, երբ պարբերության արանքում չի գտնվի գեթ մի փախստական տող կամ մի Գայանե Խաչատուրյան, որ բեմականաց(ն)ի կենցաղի)

(թեոդոլիտային կետերի միջև հատվածների կրկնելիությունն ի հայտ է գալիս հայտնագործության տեսքով, որի հեռավորության անպատկեր ճշգրտությունը կարող է հասնել մինչև իսկ 0.2 միլիմետրի)

>>>

i no longer live here

bloomington, illinois

may 4, 2010

Linear Burn

անահիտը իր լուսանկարչական հիշողության հետ

(յուրաքանչյուր ծնունդ ինչ-որ տեղ վերականգնում է նախկինների անիրականը

պրոպագանդելով ուտոպիստական հավերժություն)

перевод тать(я)ны щепкиной-куперник

это будет много лет спустя -- может быть в 21-м, может быть в 22-м веке -- так, в 2125 году երեկ թարգմանում էի շկլովսկու տետիվայից ու 83րդ էջում հայտնաբերեցի տ. կուպեռնիկին какой нибудь критик -- вернее всего женщина [գրում ես sers, hamburum em marmind vor qun chuni, hamburum em matnerd vor erevi hima hangist chunen] захочет воскресить несколько забытых теней и начнет заниматься моими уцелевшими сочинениями գրածները չգիտեմ, բայց թարգմանությունները վատը չեն ей захочется знать, о чьих глазах писала я, кого ласкала в белые ночи, с кем скиталась по европе, свободная и счастливая, как ветер. . . но энциклопедические словари и сборники об этом будут молчать. только трепет и женственность переживаний немного заденут ее и в этих старомодных формах, после многовекового забвения. и она напишет прелестную статью, озаглавив ее 'забытая поетесса' կամ ասենք 'սապֆոյական թարգմանիչը' -- տեսնես ոնց անցավ հանդիպումդ սիրելիս, հաջողություն դասիդ ու լույսդ բարի!! լույսդ բարի!

¶

AnumberofRussianwomenpoetsoftheearlytwentiethcentury,someof themSapphic,havebeenrestoredfromoblivionintoprint.Todaywecan reassessAdelaidaGertsyk,SofiaParnok,PoliksenaSoloviova,
andevenconvinceourselvesoftherealexistenceofCherubinade
Gabriak.YetTatianaLvovnaShchepkina-Kupernik(henceforthKupernik,1874-1952) wasinherprime,ifnotindisputablygreater,atleast moreadmired,notoriousandprolificthanallthese.Shealsooutlivedthem all.Areadingofherpublishedlyricalverse,collectedanduncollectedwillrevealatleasta dozenpoemswhichneitherAnnenskii,AkhmatovanorTsvetaevawould
havedisavowed,andtwonarrativepoems,oneautobiographicalandoneonthedeath
ofBlok,whichareimportantcontributionstothecanon.
Whatqualitiesanddefectsdoesherverserevealtoaccountforthesilencethatsurroundsher inevencomprehensivesurveysandanthologiesof Russianwomen'spoetry?

Ոչ էլ այդպես—

>>>

(կհիշվի բայց ուրիշ ձևով, իրականի անկարևորությամբ)

(տանկերով ուրբանացված միջանցքներում, որտեղ կփնտրեն շղարշել արդի հրապարակայնությունն ու որտեղ գուցե և չլինենք, պիտի վարժվես գլասնոստի այս նոր լարվածության անդարմանելի, մնայուն)

(անհամաչափ պահերի հերթականությամբ)

(կանգնածներն այլևս չեն հարցնում)

(փոխաբերական անորոշություն նշանող առարկայական ժամանակահատվածում, արտահայտված կոշիկների մաշվածությամբ կամ այնպիսի խնայողությամբ, որ դարձվում է անհնարին)

(ավելի ուշ լուսանկարիչն ասես ուզենա առնվազն տեսնել ու ֆիքսել հոսանքափոխությունը, բայց ի տարբերություն Ուլիպոցիների, նրա ընթացքային կառուցվածքը դեֆորմացվում է պարունակությունից)

(«կարող է ինձ հետ է պատահել» ասելու ունակությունը, բայց նաև այն, որ «այնտեղ չէի»)

(երրորդ հարկում)

(երբ սեղանին գտար բացված Գիշերվուդ-ը, թեև ընդունելի է, որ այդքան ալ դյուրին գործ չէ արմատացած այդ բառերու գործածութենեն ձերբազատվիլը, զարթնելով լոզունգների մոռացման անկողնում, անհասցե բնակարանում)

(չեղյալ հայտարարված հավատարմագրերը կորցնում են իրենց գրավչությունը, լուծվում այսօրյա աղմուկում ու երև(ակայ)ի արվեստագետը որպես մատուցող այդքան էլ քմահաճ համեմատություն չէ)

(նույնիսկ շշուկով, ենթատեքստում, մտքում այն ունենալն արդեն սկսվում է դիտարկվել որպես տիպիկ «եվրոպական» թեմայի յուրացում)

>>>

5th Summer Seminars for Art Curators: Aesthetic Communities and Contextual Translation of Communal Art

AUGUST 15-20, 2010, YEREVAN AND IJEVAN, ARMENIA
Call for Participation

There is always a loss in any work of interpretation, and this does not necessarily refer to the loss of the original meaning (the original historical context or the authenticity of an art work) as such but to the loss of the original conditions of reception. In regard to the Soviet art of Stalinism and beyond, art critic Viktor Tsupitsyn argues in The Museological Unconscious that these works were produced with the collective aspect of reception embedded in the very production and he describes this phenomenon as a “collective museological unconscious.” With the loss of the communal aspects of seeing which came with the demise of communism, these monuments of the times past are inherently deterritorialized and displaced when viewed in the context of Western representational structures, which condition an atomized, isolated and individuated viewer.

The question then is, how is it possible to recapture or rather representationally translate communal reception when the embedded specificity of communist community has itself undergone such a radical transformation? What is the role of the curator in the perceptual politics that perpetuates through and around a work of art? Can a work of art intended for a collective optical unconscious in the original context of its production create new forms of undetermined and situational communities when exposed, represented and reinterpreted anew? What happens to the work when both its intended message and its addressee are lost? What becomes of a specific community in which the work is situated? What is the role of the one – the critic, curator, historian and writer, who exposes, reinterprets and repositions the communal work?

Would like to pose the double question of communal art’s function within communities in which these works are physically located as well as the aesthetic communities that come into being temporarily around a work of art.

The program is comprised of two parts. The first part entitled “Aesthetic Communities and Contextual Translation of Communal Art” will take place in Yerevan, in August 15-17th, while the second part “The Communal Function of a Monument” will be held in Ijevan, in August 18-20, a city located in Northern Armenia and close to the Georgian and Azerbaijani borders.

For the first part in Yerevan we would like to invite proposals that deal with various theoretical frameworks, historical experiences and examples of aesthetic communities and contextual aspects of reception in terms of the production of aesthetic experience.

The second part takes the artistic forum called “International Symposium for Sculpture” organized in Ijevan in 1985-1991 by art critic Saro Sarukhanian in the context of perestroika politics and dissipation of pressure of the centralised bureaucratic and ideological apparatus of the communist party as a starting point to pose questions related to curatorial practices. Can these practices be connected to community art or it is an artistic prerogative to produce a communally visible and viable art? How can aesthetic objects from the past be engaged in re-evaluation of a site specific public sculpture in ways that this re-evaluation may empower local communities to engage in the striving for cultural and social change? How can we communally re-evaluate the work in ways that might permit escape from oblivion on the one hand and sacralisation on the other?

The Program is structured to accommodate daily lectures by invited specialists, round-table discussions and presentations by the participants. The presentations should focus on curating and aesthetic communities or curating community art.

There is no fee for participation. However, the participants are expected to cover their own travel and accommodation costs. AICA-Armenia does not provide funding for logistics.

To participate, please send us your CV and a 300 word abstract of your proposed presentation by May 15th, 2010. All materials should be sent to Marianna Hovhannisyan at m.a.hovhannisyan@gmail.com.

---
International Association of Art Critics
H. Kochar Str. #13/99
0012 Yerevan, Armenia

Phone: +374 10 264619
Fax: +374 10 270472

Adrineh has left the building

Let's face it: I haven't posted anything on this blog in a long time... so this is me officially saying adieu.

For those who are interested, I have my own personal blog and you can follow me there: http://leretourin3parts.blogspot.com

peace,

adrineh

Թարգմանագրական արհեստանոց 2010

Summer Literary Workshop

Translation: Theory and Practice
May 18 - July 22

Led by: Shushan Avagyan

Time/Place: Tuesdays and Thursdays, 7:00-9:00, Women's Resource Center, Zarubyan 34

“We die. That may be the meaning of life. But we do language. That may be the measure of our lives.”—Toni Morrison, from Nobel Lecture in Literature, 1993

“A translation maintains above all its own fiction, it maintains the true fiction that translation is possible. It is this fiction, both hopeful and frightening, promising communication where none by definition should be possible, and simultaneously eliminating the possible communication of difference itself so to speak, regarding difference, or of its incommunicability—and so effacing a vital, ineffable otherness proffered by the other idiom.”—Eric Prenowitz, from the Translator’s Note to Jacques Derrida’s Archive Fever

Introduction and Overview

How do works of literature and scholarship acquire international status? How have ideas and theories, learning and religion, historical and practical knowledge, traversed the globe? To a large extent by building linguistic bridges across the channels that divide language spheres and cultural regions, whether by the rewriting of messages and works in another tongue, or through other interventions by individuals who possess knowledge in more than one language and can therefore act as cultural mediators. Translation has been instrumental in the formation of writing and literary culture in Armenian and other languages. Indeed, the history of international contact and cultural development, within and beyond Armenia, can be traced by noting the routes of translation. Translation is still of the utmost importance in the affairs of a world that has gone through a rapid modernization, which furthermore has enhanced international relations to the point where people feel they can talk of “globalization.” Given the limitations of time and space, we will focus our study on twentieth century and contemporary translation theory.

We will approach the discussion of translation by critically engaging with two interrelated research questions: 1) is communication the sole purpose of translation or does it serve other motivations, and 2) can it be seamless and complete, or does it breach the foreign and domestic discourses (and if so, how)? Centering our workshop on an ethical politics of difference, we will employ translation as a means to revise and subvert dominant domestic values and discourses that have become naturalized and invisible in their power relations.

Texts

Lawrence Venuti, ed., The Translation Studies Reader (Routledge, 2000)

Micheline Aharonian Marcom, The Daydreaming Boy (Riverhead, 2004)

To participate in the workshop, please send your cv and intentions to Shushan Avagyan <savagya@ilstu.edu> by May 10, 2010.

շնորհավոր :)

Թարգմանություն, հասարակություն, ուտոպիա

Լորենս Վենուտի*

Հակասություն տեսության մեջ

Չնայած ոչ ոք չի հերքում որ թարգմանված տեքստի հիմնական նպատակն ու ֆունկցիան հաղորդակցությունն է, այսօր մենք բավական հեռացել ենք այն մտածելակերպից, որ թարգմանությունը պարզ հաղորդակցման գործողություն է: Ժամանակակից թարգմանության տեսության մեջ, որ տեղեկացված է եվրոպական փիլիսոփայության ավանդույթներով ինչպիսիք են էքզիստենցիալ ֆենոմենոլոգիան կամ պոստստրուկտուրալիզմը, լեզուն օժտված է մտածողությամբ, և իմաստը բազմատեսակ որոշումների տարածք է, այնպես որ թարգմանությունը հեշտորեն ընկալվում է որպես օտար լեզվով տեքստի ընտելացում, որն իրականացվում է տեղական նշանակության ներդրման միջոցով (տես, օրինակ, Հայդեգեր 1975, Բենյամին 1989): Թարգմանությունը երբեք չի հաղորդում որևէ բան առանց խնդիր հարուցելու, որովհետև թարգմանիչը բանակցում է օտար տեքստի լեզվաբանական և մշակութային տարբերությունների հետ, կրճատելով ու մեղմացնելով դրանք և մատակարարելով տարբերությունների մեկ այլ համախումբ (ըստ էության, տեղական, տնային), վերցված հյուրընկալող լեզվից ու մշակույթից` նպաստելով այդ մշակույթում օտարի ընդունմանը: Օտար տեքստը, հետևաբար, ոչ այդքան հաղորդակցվում որքան ներգրվում է տեղական, տնային հասկացություններով ու հետաքրքրություններով: Ներգրությունն [inscription] այդ սկսվում է թարգմանվող տեքստի ընտրությամբ, որը միշտ խիստ ընտրողական ու խիտ դրդապատճառ ունեցող գործողություն է, ու շարունակվում այն թարգմանելու համար դիսկուրսիվ ստրատեգիաների մշակմամբ, միշտ ընտրելով որոշակի ներքին դիսկուրսներ այլ դիսկուրսների փոխարեն: Ուստի թարգմանության մեջ առկա այս ընտելացումը համընդհանրացնող է, նույնիսկ եթե երբեք չի կարող լինել լիակատար, սահուն շարունակական կամ վերջնական: Կարելի է ասել, որ այն գործում է թարգմանության յուրաքանչյուր բառում նույնիսկ նախքան ընթերցողի կողմից տեքստի մշակումն ու մեկնաբանումը, նախքան այլ տեղական իմաստներով լծվելն ու այլ ներքին հետաքրքրություններին ծառայելը:

Ընկալելով թարգմանության ակտը ոչ որպես միջմշակութային հաղորդակցություն, այլ որպես տեղական ներգրություն, տեսաբանները մոտենում են թարգմանությանը բարոյագիտական դիտանկյունից, փնտրելով միջոցներ վերականգնելու կամ պահպանելու օտար տեքստի օտարությունը: Եվ այնուամենայնիվ բարոյական սկզբունքների համակարգը, որ ընդդիմանում է տեղական, ընտելացնող ազդեցությունների ներգրմանը, կարող է միայն ձևակերպվել ու գործադրվել գլխավորապես տնային պայմաններում, տեղական բարբառների, ռեգիստրների, դիսկուրսների ու ոճերի միջոցով: Իսկ դա նշանակում է, որ օտար տեքստի լեզվաբանական և մշակութային տարբերությունները կարող են միայն ազդանշվել անուղղակիորեն` թարգմանության մեջ տեղահանման, տեղական տարբերության միջոցով, որ ներմուծվում է տնային արժեքների ու հաստատությունների մեջ: Այս էթիկական դրսևորումը միաժամանակ ունի նաև քաղաքական օրակարգ. թարգմանության մեջ վերարտադրման կիզակետում են հայտնվում տեղական ներգրության պայմանները, դիսկուրսիվ ստրատեգիաները, որտեղ տեղական մշակույթում արժեքներ դասակարգող ստորակարգությունները կազմալուծվում են, որն էլ սկսում է ապածանոթացման կամ տարօրինակման [defamiliarization] ընթացքը, գրական-կանոնական չափանիշների վերափոխումը, գաղափարախոսական քննադատությունն ու ինստիտուցիոնալ փոփոխությունը: Թարգմանիչը կարող է հարցաքննության տակ դնել հենց տեղականի կոնցեպտը, որն իր մեջ քողարկում է տարատեսակության ու հիբրիդացման առկայությունը, և դրանով իսկ բարդացնել գոյություն ունեցող կարծրատիպերը, չափանիշներն ու ստանդարտները, որ կիրառվում են թարգմանության մեջ:

Երբ թարգմանիչը դրդված է այս տարբերության բարոյական քաղաքականությամբ, նա աշխատում է կառուցել օտար մշակույթների համայնք, փորձում է դրանք հասկանալ ու համագործակցել այն նախագծերի վրա, որոնք հիմնված են հենց այդ ընկալման վրա, ջանալով, որ այն թույլատրի վերանայել ու զարգացնել տեղական արժեքներն ու հաստատությունները: Արտասահմանում համայնք փնտրելու այդ ներքին մղումը ենթադրում է, որ թարգմանիչը ցանկանում է ընդարձակել կամ ամբողջացնել տեղական իրավիճակը, փոխհատուցել թարգմանող լեզվի ու գրականության մեջ կամ այդ մշակույթում եղած որևէ առկա թերություն: Ինչպես Մորիս Բլանշոն է վիճաբանում, համայնքի հասկացությունը ստեղծվում է հենց այն պահին, երբ ինչ-որ պակասություն հարցականի տակ է դնում անհատական գործունությունը [agency]: Բարոյապես և քաղաքականորեն դրդված թարգմանիչը չի կարող չնշմարել հավասար հիմքի պակասը թարգմանության գործընթացում` խրախուսված օտարի նկատմամբ հետաքրքրությամբ, բայց անխուսափելիորեն հակված դեպի հյուրընկալող մշակույթը: Այդ թարգմանիչը գիտի, որ թարգմանությունները երբեք պարզապես չեն հաղորդում օտար տեքստեր, որովհետև դրանք գործում են միայն տեղական, տնային հասկացողության պարամետրերում` որքան էլ որ ապածանոթացված, ու որքան էլ որ տեղականին սուբվերսիայի ենթարկող կամ օժանդակող:

Միջմշակութային հաղորդակցության բացակայության դեպքում, երբ այն չի ազդվում տեղական հասկացողություններից և հետաքրքրություններից, թարգմանությունը ո՞ր համայնքներին կարող է նպաստել: Ո՞ր համայնքները կարող են հիմնվել օտարի տեղական ներգրության վրա, որը սահմանափակում և վերահղում է թարգմանության հաղորդակցման նպատակը:

Հաղորդակցություն թարգմանության մեջ

Ֆորմալիստ տեսաբան Գիդեոն Թուրին փորձել է թարգմանությունը սահմանել որպես հաղորդակցման ակտ, միաժամանակ ընդունելով տեղական արժեքների դերն ու ազդեցությունը, ինչպես նաև թիրախային (թարգմանող) լեզվի նորմերի առկայությունը, որ սահմանափակում են այդ հաղորդակցությունը: Թարգմանությունը, նա գրում է,

որոշակի մշակութա-լեզվաբանական համակարգում թարգմանված հաղորդագրերի հաղորդակցություն է, սկզբնային հաղորդագրի [source message] տարրալուծման, հաստատունի հիմնման, դրա մշակութա-լեզվաբանական սահմանի վրայով փոխադրման և թիրախային հաղորդագրի [target message] վերահավաքման համապատասախան հետևանքներով: (Թուրի 1980)

Եթե հաղորդակցությունը թարգմանության մեջ սահմանվում է որպես հաստատունի հաղորդում, ապա հենց հաստատուն հիմնելու անհրաժեշտությունը չի՞ նշանակում արդյոք որ թարգմանությունն անում է ավելին քան միայն հաղորդակցելը: Սկզբնային հաղորդագիրը միշտ մեկնաբանվում է ու վերաստեղծվում, մանավանդ այն մշակութային ժանրերում, որոնք բաց են մեկնաբանությանը, ինչպես, օրինակ, գեղարվեստա-գրական տեքստերը, փիլիսոփայական տրակտատները, ֆիլմերի ենթագրերը, գովազդները, կոնֆերանսային հոդվածները, իրավական վկայությունը, և այլն: Ինչպե՞ս կարող է սկզբնային հաղորդագիրը լինել հաստատուն, երբ այն անցնում է «որոշակի» թիրախային լեզվի և մշակույթի համակարգում «հիմնման» գործընթացի միջով: Այն միշտ վերակառուցվում է տարբեր արժեքների խմբի հիման վրա ու միշտ փոփոխական է ըստ տարբեր լեզուների ու մշակույթների: Թուրիի նկատառումը հաղորդակցման խնդրի վերաբերյալ միանգամայն խուսափողական է. շեշտադրումը տեղահանելով թարգմանության և օտար տեքստի համարժեքության հարցի հետազոտումից, նա փոխարենը կենտրոնանում է թիրախային մշակույթում թարգմանության ընդունելիության խնդրի շուրջ: Օտար տեքստի մասին մտածելն այսպիսով կանխարգելվում է ի օգուտ տեղական, տնային մշակույթի նորմերի ուսումնասիրության:

Բայց եթե շարունակենք քննարկումը, ապա առաջանում է հետևյալ հարցը, թե թարգմանության գործընթացի ժամանակ, օրինակ, օտար վեպի ո՞ր ֆորմալ կամ թեմատիկ առանձնահատկությունները կարող են նկարագրվել որպես հաստատուն: Քանի որ ճշգրտության կանոնները [canons of accuracy] տարբերվում են ըստ մշակույթի, պատմության ու ժամանակաշրջանի, ուրեմն տարբերվում են նաև սահմանումները, թե ինչից է բաղկացած հաստատունը: Դիտարկենք ժամանակակից թարգմանության կիրառման ձևերը: Այսօր գրեթե բոլոր լեզուներով վեպերի թարգմանիչները պահպանում են պատման ձևի [narrative form] հիմնական տարրերը: Սյուժեն չի վերագրվում փոփոխելով իրադարձությունները կամ դրանց հերթականությունը: Ոչ էլ կերպարների գործողություններն են ջնջվում կամ սրբագրվում: Տարեթվերը, պատմական ու աշխարհագրական նշանակումները, կերպարների անունները, նույնիսկ երբ դրանք բավական խրթին են կամ օտարահունչ, դրանք ընդհանրապես չեն ձևափոխվում կամ եթե ձևափոխվում են, ապա շատ հազվադեպ (օրինակ` ռուսական անունները): Ժամանակակից ճշգրտության կանոնները հիմնված են օտար տեքստի համապատասխանության վրա. վեպի ճշգրիտ թարգմանությունը պետք է ոչ միայն վերարտադրի պատման ձևի հիմնական տարրերը, այլև անի դա մոտավորապես նույն էջաքանակի սահմաններում:

Եվ այնուամենայնիվ, 1760-ին Աբբա Պրևոն պնդում էր, որ ճշգրտությունն էր կառավարում Սամուէլ Ռիչարդսոնի «Կլարիսայի» իր ֆրանսերեն թարգմանությունը, չնայած որ անգլերենով յոթ հատորները կրճատել էր ֆրանսերենով չորսի: «Հեղինակի մտադրության հետ կապված ոչինչ չեմ փոփոխել»,—պնդում էր Պրևոն,—«և ոչ էլ ձևափոխել եմ այն ոճը, որով հեղինակն արտահայտել է իր մտադրությունը խոսքերով» (Լըֆևեղ 1992): Մեզ համար նման պնդումները ոչ միայն փոխարինում են մեկ այլ ճշգրտության կանոն (հիմնված հեղինակային մտադրության ու ոճի պատկերացումների վրա), այլև կարծես թե գերազանցում են հենց թարգմանության ժանրի սահմանները: Պրևոյի տեքստն իր մեջ ներառում էր նաև տարբեր բնույթի համառոտումներ և վերամշակումներ:

Այսօրվա պրակտիկայում, վեպի թարգմանությունը կարող է և պետք է հաղորդակցի օտարալեզու տեքստը կառուցող պատման ձևի հիմնական տարրերը: Սակայն ճիշտ չէ, որ այդ տարրերը փոփոխման ենթակա չեն: Շատ հավանական է, որ ցանկացած լեզվի գործածում կփոխի ստանդարտ բարբառը` փորձարկելով ստանդարտից ցածր կամ երկրորդական ձևավորումների բազմազանությունը. օրինակ, տարածաշրջանային կամ խմբային բարբառներ, ժարգոններ, կլիշեներ ու շաբլոնային արտահայտություններ, ոճական նորարարություններ, արխաիզմներ կամ նորաբանություններ (նեոլոգիզմներ): Ժան-Ժաք Լըսեղկլը այս վարիացիաներն անվանում է «մնացորդ», որովհետև դրանք գերազանցում են միանշանակ իմաստ ունեցող հաղորդակցումը և փոխարենը ուշադրությունն ուղղում հաղորդակցման գործողության պայմանների վրա` պայմաններ, որ սկզբում լեզվաբանական և մշակութային են, բայց որ ի վերջո ընդունում են սոցիալական և քաղաքական գործոններ (Լըսեղկլ 1990): Գրական տեքստերում մնացորդը շատ ավելի բարդ է, իհարկե, և սովորաբար իրենից ներկայացնում է ֆորմալ տարրերի ու ժանրային դիսկուրսների, թե անցյալի ու թե ներկայի, նստվածքայնություն (Ջեյմիսոն 1981):

Հետևաբար, թարգմանության միջոցով ցանկացած հաղորդակցություն, հատկապես գրականության դեպքում, իր մեջ ներառելու է տեղական մնացորդի արձակումը: Օտար տեքստը վերարտադրվում է տեղական բարբառներում ու դիսկուրսներում, ռեգիստրներում ու ոճերում, և արդյունքում ստեղծվում են տեքստային էֆեկտներ, որ նշանում են [signify] միայն տեղական լեզվի ու մշակույթի պատմության սահմաններում: Թարգմանիչը ստեղծում է այդ էֆեկտները որպեսզի հաղորդի օտար տեքստը, փորձելով հորինել օտար ձևերի ու թեմաների համար տեղական համարժեքներ: Բայց հետևանքը միշտ էլ անցնելու է ու գերազանցելու թիրախային մշակույթին կողմնորոշված իմաստի հնարավորություններ արձակող ցանկացած հաղորդակցություն:

Վերցնենք, օրինակ, վերջերս Անտոնիո Տաբուչիի Sostiene Pereira (1994) վեպի թարգմանությունը, որը 1995-ին հրատարակվեց անգլերենով Պատրիկ Քրեյգի թարգմանությամբ որպես Declares Pereira: Քրեյգի անգլերեն տարբերակը հիմնականում ներկայացված էր ժամանակակից գրական բարբառով, բայց նա փորձել էր նաև մշակել խոսակցական արտահայտությունների մի առանձնահատուկ տեսակ: «Taceva» բառը (որ նշանակում է «լուռ») թարգմանել էր որպես «բերանը կապված», «quattro uomini dall’aria sinistra» («չարակամ ոգով չորս տղամարդ») թարգմանել էր «կասկածելի տեսքով չորս անհատներ», «un personaggio del regime» («վարչակարգի պերսոն») թարգմանել էր «պետ», «senza pigiama» («առանց պիժամայի») թարգմանել էր «ծննդյան կոստյումով», և այլն: Թարգմանության մեջ Քրեյգը նաև խառնել էր բրիտանական անգլերենին հատկանշական բառեր ու բառակապակցություններ:

Փակագրծերի մեջ տրված իմ թարգմանության այլ տարբերակները ընդգծում են Քրեյգի թարգմանության ընդգրկման չափն ու հնարագիտությունը (առաջարկածս տարբերակները թող չդիտարկվեն որպես ավելի ճշգրիտ քան Քրեյգի նախընտրած բառակապակցությունները): Ամեն դեպքում, երկու տարբերակներն էլ հիմնում են բառարանագրային համարժեքություն` այնպիսի նմանություն իտալական տեքստին, որ համապատասխանում է բառարանի սահմանումներին: Քրեյգի ընտրությունները հաղորդում են իմաստներ, որ կարող են կոչվել «հաստատուն» միայն այնքանով, որքանով որ դրանք նվազեցված են մի հիմնական իմաստի, որ համատեղ օգտագործվում է թե իտալերենում և թե անգլերենում:

Քրեյգի թարգմանությունը, այնուամենայնիվ, փոխում է այդ իմաստը: Վարիացիան կարող ենք անվանել «շարժ» [shift], քանի որ այդ հասկացությունը թարգմանության գիտության բնագավառում զարգացել է 1960-ականներից հետո: Եթե Քրեյգի անգլերենը զուգադրենք Տաբուչիի իտալերենին, ապա կարող ենք զգալ բառային շարժերը` ռեգիստրային տեղաշարժեր ժամանակակից իտալերենից մինչև զանազան բրիտանա-ամերիկյան անգլերենի խոսակցական բարբառները: Քրեյգը նույնիսկ խոստովանել է, որ «որոշ բառակապակցություններն ավելի խոսակցական են անգլերենում քան իտալերենում», պարզաբանելով, որ իրականում երկու լեզուների ստրուկտուրային տարբերությունները չէին պահանջում նման շարժեր, այլ որ դրանք իրականացրել է գրական և մշակութային նպատակներից դրդված. «Ես նույնիսկ փորձել եմ գործածել այնպիսի իդիոմատիկ արտահայտություններ, որ կհամապատասխանեին վեպի ժամանակաշրջանին` 1938-ին, և արտահայտել դրանք ճիշտ խոսողի միջոցով, կերպարների միջև մտցնելով նուրբ լեզվաբանական տարբերություններ»:

Մինչդեռ շարժի գաղափարն ամբողջովին չի բնութագրում Քրեյգի ընտրություններից ստեղծված տեքստային էֆեկտները: Նրա թարգմանությունը նշանում է իր գրական ու մշակութային մտադրություններից ավելին, թողարկելով անգլերենին առանձնահատուկ մի մնացորդ` տարբեր բարբառներ ու ռեգիստրներ, որ հիմնում են գրական անգլերենի ոճի, ժանրի ու ավանդույթի հետ հարաբերությունը: Ժանրային տեսանկյունից, Տաբուչիի վեպը քաղաքական տրիլլեր է. գործողությունը տեղի է ունենում Պորտուգալիայում, Անտոնիո Սալազարի դիկտատորության ժամանակ: Շարադրվում է, թե ինչպես ոմն Պերեյրան, Լիսբոնի ինչ-որ թերթի մշակույթի բաժնի տարեց խմբագիրը, մի քանի շաբաթների ընթացքում հետզհետե դառնում է ծայրահեղական, որն ավարտվում է նրանով, որ նա տպում է ֆաշիստական ռեժիմին դեմ մի քննադատական հոդված: Քրեյգի բազմալեզվային խառնուրդը` գրական ու առօրյա-խոսակցական, բրիտանական և ամերիկյան անգլերենների խաչասերումը, իր արձակին տալիս է կենդանի-զրուցային բնույթ, որը համապատասախանում է Տաբուչիի սյուժեյի ներկայացման ոճին. Պերեյրայի պատումը (նարատիվը) ստանում է բանավոր ձև` չանվանված իշխանության դեմ մի պաշտոնական վկայություն (այստեղից էլ տարօրինակ վերնագիրը):

Բայց միևնույն ժամանակ, բրիտանա-ամերիկյան ժարգոնը նաև հղում է անգլալեզու գեղարվեստական արձակի պատմությանը վերաբերող որոշակի պահերին, հիշեցնելով վեպեր, որ քննարկում են նմանատիպ քաղաքական թեմաներ, օրինակ Գրահամ Գրինի The Confidential Agent (1939), որ Տաբուչիի վեպի նման, ծավալվում է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ: Այս գրական հղումի շնորհիվ Քրեյգի թարգմանությունը ընթերցողին հրավիրում է համեմատել ու հակադրել Տաբուչիի ֆաշիզմի դեմ ձախակողմյան ընդդիմությունը Գրինի ավելի մեղմ լիբերալիզմին: Գրինն իր տրիլլերները տեսնում էր որպես սոցիալական ու քաղաքական հարցերով տարված «զվարճանք», որը նախագծված էր «ոչ թե ինչ-որ բաներ փոխելու, այլ ընդամենը դրանք արտահայտելու համար» (Ալլեյն 1983):

Ուրեմն, չնայած որ կարելի է ասել Քրեյգի թարգմանությունը հաղորդում է բնագրի ձևն ու բովանդակությունը, բայց դրանցից և ոչ մեկն է խուսափում այն վարիացիաներից, որ ներմուծվում են անգլալեզու մնացորդի ներգրման շնորհիվ: Մնացորդը օտար տեքստի մեջ ուղղակի չի ներգրում տեղական լեզվաբանական և մշակութային տարբերությունների շարք, այլև մատակարարում է օտար լեզվի այն տարբերությունների կորուստը, որոնցից բաղկացած էր այդ տեքստը: Ինչպես դիտարկել է Ալասդեր Մաքինթայրը, կորուստը տեղի է ունենում, քանի որ ցանկացած «ավանդույթ-պարունակող համայնքում . . . առօրյա-գործածական լեզուն սերտորեն կապված է այդ մշակույթում ընդունված համոզմունքներին», որն էլ լեզվին տալիս է «պատմական ծավալ», և որը հաճախ չի գոյատևում թարգմանական գործընթացը (Մաքինթայր 1988): Մաքինթայրը վիճաբանում է, որ անթարգմանելիության խնդիրն առավել սրված է «քսաներորդ դարի վերջի մոդեռնության [modernity] միջազգայնացված առօրյա-գործածական լեզուներում», օրինակ` անգլերենում, որոնք «ունեն հնարավոր մրցակից համոզմունքային համակարգերի մասին նվազագույն ենթադրություն» և հետևաբար «չեզոքացնում են» օտար տեքստի պատմական ծավալը: Անգլերենով թարգմանության մեջ

այն տեքստը, որը չի կարող ընթերցվել որպես այն ինչ կա կոնտեքստից դուրս, այնուամենայնիվ ներկայացվում է որպես ապակոնտեքստացված: Բայց այդպես ներկայացվելուց այն վերածվում է մի տեքստի որն այլևս հեղինակինը չէ, և ոչ էլ մնում է ճանաչելի այն ընթերցողներին, ում որ հասցեագրված էր: (Մաքինթայր 1988)

Քրեյգի թարգմանությունը միաժամանակ ներգրում էր անգլալեզու մշակույթի պատմությունն ու տեղահանում [displace] Տաբուչիի վեպի պատմական ծավալը: Իտալական տեքստը արձակի ավանդույթում գրավում է այնպիսի մի տեղ, որն իր մեջ ներառում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո գրված դիմադրության վեպեր [resistance novels], ինչպես նաև վեպեր ֆաշիզմի տակ կյանքի մասին, օրինակ, Ալբերտո Մորավիայի Il conformist (1951) և Ջիորջիո Բասսանիի Il giardino dei Finzi-Contini (1962): Միայն այն փաստը, որ իտալական պատմությունում կար ֆաշիզմի ավանդույթը, թույլ էր տալիս Տաբուչիի ընթերցողներին հասկանալ Սալազարի ռեժիմը որոշակիորեն իտալական պայմաններում. ոչ պարզապես որպես Մուսոլինիի բռնապետությանն ուղղված ակնարկում, այլ որպես ներկա իրադարձությունների այլաբանություն (ալեգորիա): Sostiene Pereira-ն գրվել է 1993-ին և հրատարակվել հաջորդ տարի, երբ Իտալիայում ֆաշիստները կրկին անգամ իշխանության վերադարձան Սիլվիո Բերլուսկոնիի «Ֆորցա Իտալիա» շարժման ընտրական հաղթանակի շնորհիվ: Ինչպես Տաբուչին էր ասել իր վեպի մասին. «նրանք, ովքեր չէին հավանում Իտալիայում իշխող քաղաքական իրադրությունը, ընդունեցին գիրքը որպես ներսից դիմադրության խորհրդանիշ»: Ներդրված այս հատկանշականորեն իտալական նշանակությամբ, հրատարակման առաջին տարվա ընթացքում Sostiene Pereira-ն վաճառվեց 300 հազար օրինակի չափով:

Եվ չնայած, որ Քրեյգի թարգմանությունը դրականորեն էր ընդունվել բրիտանական և ամերիկյան գրախոսների կողմից, այն չմտավ լավագույն վաճառվող գրքերի ցուցակը. երկու տարվա ընթացքում ամերիկյան հրատարակությունը, որ տպվել էր New Directions-ի կողմից, վաճառվեց ընդամենը հինգ հազար օրինակով: Թեև Քրեյգը պահպանել էր բառարանագրային համարժեքություն, սակայն նրա թարգմանության մնացորդն անբավարար էր վերականգնելու այն մշակութային ու քաղաքական պատմությունը, որ հարուստ ռեզոնանս էր ստեղծել վեպի ու իտալացի ընթերցողների, ինչպես նաև Իսպանիայի նման պատմություն ունեցող այլ եվրոպական երկրների ընթերցողների միջև:

Կարո՞ղ է արդյոք թարգմանությունը հաղորդել ընթերցողներին օտար տեքստի այն ըմբռնումը, որ ունեն այդ օտար լեզվի ընթերցողները: Այո, բայց այդ հաղորդակցությունը միշտ կլինի մասնակի, թե կիսակատար և թե անխուսափելիորեն հակված դեպի տեղական մշակույթը: Այն տեղի է ունենում միայն երբ թարգմանությամբ արտադրված տեղական մնացորդն իր մեջ ներառում է այն օտար կոնտեքստի ներգրությունը, որից սկիզբ էր առել այդ տեքստը:

Գործող հաղորդակցման ձևն այստեղ երկրորդակարգ է, կառուցված բառարանագրային համարժեքության վրա, բայց ավելին նշանող, պարունակող բայց գերազանցող այն, ինչ Վալտեր Բենյամինն անվանում էր «ինֆորմացիա» կամ «բովանդակություն»: Նա գրում էր. «Թարգմանությունները, որոնք ավելին են քան բովանդակության փոխանցումը, իրականանում են, երբ իր գոյատևման ընթացքում գործը [a work] հասնում է իր հռչակին» (Բենյամին 1923): «Հռչակ» բառն այստեղ ես հասկանում եմ որպես գրական տեքստի ընդհանուր ընդունելությունը, ոչ միայն իր լեզվում և մշակույթում, այլև այլ մշակույթների լեզուներում որոնցով այն թարգմանվել է, և ոչ միայն տեղական ու օտարալեզու գրախոսների կարծիքը, այլև գրականության պատմաբանների և գրաքննադատների մեկնաբանությունները, և պատկերումները որ միջազգայնորեն հայտնի տեքստը կարող է թողնել ուրիշ, թե էլիտար և թե մասսայական, մշակութային ձևերում և կիրառումներում: Օտարալեզու վեպի թարգմանությունը կարող է հաղորդել ոչ միայն բառարանային նշանակություններ կամ պատման ձևի հիմնական էլեմենտներ, այլև մեկնաբանություն, որ մասնակցում է իր «ըստ կարելվույն հավերժական հետմահու կյանքում` եկող սերունդների միջով»: Եվ այս մեկնաբանությունը կարող են կիսել նաև օտարալեզու ընթերցողները, ում համար որ գրվել էր բուն տեքստը: Հետո թարգմանությունը նպաստում է օտար մշակույթի ընդհանուր հասկացմանն ու ըմբռնմանը, մի ըմբռնում որ մասամբ վերականգնում է օտար տեքստի պատմական կոնտեքստը, թեև տեղական ընթերցողների համար:

[Կրճատված]

Թարգմանության մեջ ուտոպիական ծավալը

Համայնքները, որոնց խթանում է թարգմանությունը, ունեն սկզբնական պոտենցիա, ազդանշված տեքստում` թարգմանչի կողմից ծավալած դիսկուրսիվ ստրատեգիաներով, բայց նրանք դեռևս չունեն սոցիալական գոյություն: Իրականացման համար նրանք կախված են տեղական մշակութային ընտրախավերի կամ հովանավորների ցանցից, որտեղով որ շրջանցելու է թարգմանությունը: Այդ ընտրախավերին գրավելու համար, սակայն, թարգմանիչը անհամաչափ հաղորդակցման գործողությամբ է ներքաշում օտար տեքստը, իդեոլոգիապես ծանրանալով դեպի թարգմանող մշակույթը: Թարգմանությունը միշտ գաղափարախոսական է, քանի որ արձակում է տեղական մնացորդ` արժեքներ, համոզմունքներ, և պատկերների ներգրում, կապված տեղական մշակույթի պատմա-սոցիալական դիրքորոշումների ու ժամանակաշրջանի հետ: Ծառայելով տեղական շահերին ու հետաքրքություններին, թարգմանությունը փոխանցում է օտար տեքստի լեզվաբանական և մշակութային տարբերությունների իր գաղափարախոսական որոշումներն ու լուծումները:

Սակայն թարգմանությունն ունի նաև ուտոպիական բնույթ: Տեղական ներգրությունն արվում է օտար տեքստը հաղորդելի դարձնելու մտադրությամբ և այդպիսով լցված է այն ակնկալիքով, որ թարգմանված տեքստի շուրջ կստեղծվի ինչ-որ համայնք: Մնացորդի մեջ ներդրվում է այն հույսը, որ թարգմանությունը կստեղծի տեղական ընթերցողների մի խումբ, մի երևակայական համայնք, որ կկիսի օտարի նկատմամբ հետաքրքրությունը, և հրատարակչի տեսանկյունից` կստեղծի շուկա: Եվ միայն մնացորդի շնորհիվ է, որ թարգմանությունն իրականում կարող է փոխադարձ ըմբռնման և ընդհանուր հասկացողության հասնել տեղական և օտար ընթերցողների միջև: Մատակարարելով գաղափարական լուծում, թարգմանությունը պրոյեկտում է մի ուտոպիական համայնք, որը դեռևս իրականացված չէ:

Այս մտքի հետևում ընկած է Էռնստ Բլոխի մշակույթի ուտոպիական ֆունկցիայի վերաբերյալ մարքսիստական տեսությունը, ըստ որի մշակութային ձևերն ու կիրառումներն արձակում են «ավելցուկ», որը ոչ միայն գերազանցում է իշխող դասակարգերի գաղափարախոսությունը, «ստատուս քվոն», այլև ակնկալում է մի ապագա «կոնսենսուս», մի ապադասակարգային հասարակություն, սովորաբար ձևափոխելով որևէ` իշխող կամ իշխված դասակարգի «մշակութային ժառանգությունը» (Բլոխ 1988):

Բլոխի ուտոպիական ավելցուկը ես մեկնաբանում եմ որպես այն տեղական մնացորդը, որ թարգմանության գործընթացով ներգրվում է օտար տեքստի մեջ: Թարգմանությունն արձակում է տեղական մշակույթի ավանդույթներին վերաբերող նշանակությունների ավելցուկ առօրյա-ստանդարտ բարբառի կամ այլապես ստանդարտացված լեզուների շեղումների, օրինակ` արխաիզմների կամ խոսակցական բարբառների միջոցով: Յուրաքանչյուր թարգմանության մեջ անուղղակիորեն ենթադրվում է կոնսենսուսի ակնկալիքը, տեղական ներգրության շնորհիվ օտար տեքստի հաղորդումն ու ընդունումը:

Այնուամենայնիվ ներգրումը չի կարող երբեք լինել այնքան ըմբռնելի, այնքան լիակատար տեղական ընտրախավերի համեմատ, որ ստեղծի հետաքրքրվածների համայնք առանց բացառության կամ հիերարխիա ստեղծելու: Եվ օտար ու տեղական մշակույթների անհամաչափությունը շարունակվում է պահպանվել, նույնիսկ երբ օտար կոնտեքստը մասնակիորեն ներգրվում է թարգմանության մեջ: Ուտոպիաները հիմնվում են գաղափարախոսությունների վրա, պնդում էր Բլոխը, սոցիալական բաժանումներ ու սահմանագծեր ստեղծելու շահագրգռված պատկերումների վրա: Թարգմանության դեպքում, հետաքրքրվածությունները խորապես տեղական են, և գուցե բխում են տեղական ընտրախավերի միայն մի որոշակի ներկայացուցչության հետաքրքրվածությունից:

Բլոխը մատնանշում էր նաև, որ տարբեր սոցիալական խմբեր ցանկացած պատմական շրջանում անժամանակակից ու անսինխրոն են իրենց մշակութային և գաղափարախոսական զարգացման մեջ, ոմանք պարունակելով «նախկին ժամանակաշրջաններից մնացուկ ներկայում» (Բլոխ 1991): Մշակութային ձևերն ու կիրառումները տարասեռ են` բաղկացած տարբեր ժամանակայնությամբ տարբեր տարրերից և կապված տարբեր խմբերի հետ: Լեզվում, բարբառներն ու դիսկուրսները, ռեգիստրներն ու ոճերը, որ գոյակցում են որոշակի ժամանակահատվածում, կարող են նկատվել այն մնացորդում, որն արձակվում է յուրաքանչյուր հաղորդակցման ակտով: Մնացորդը «սինխրոնայինի մեջ դիախրոնային երևույթ է», որը բեմադրում է «լեզվի մեջի հակասությունների և դիմադրությունների վերադարձը, որոնք էլ հենց կազմում են հասարակականը. այն լեզվի անցյալի հակասությունների և դիմադրությունների դիմացկունությունն է ու նորերի ակնկալիքը ապագայում» (Լըսեղկլ 1990): Հետևաբար ցանկացած թարգմանության մեջի տեղական ներգրությունն այն է, ինչ Բլոխն անվանել էր «կանխատեսային լուսաբանում»` լեզվաբանական և մշակութային տարբերությունների, թե նրանց որ գոյություն ունեն տեղական խմբերում կամ թե նրանց որ բաժանում են օտար ու տեղական մշակույթները, ապագա հաշտեցումը պատկերացնելու ուղին:

[Անգլերենից թարգմանեց Շ. Ավագյանը]

*Venuti, Lawrence. “Translation, Community, Utopia.” The Translation Studies Reader. Ed. Lawrence Venuti. New York: Routledge, 2000.

___
Bibliography

Allain, M.-F. The Other Man: Conversations with Graham Greene. Trans. G. Waldman. London: Bodley Head, 1983.
Benjamin, A. Translation and the Nature of Philosophy. New York: Routledge, 1989.
Benjamin, W. “The Task of the Translator: An Introduction to the translation of Baudelaire’s
Tableaux Parisiens.” Trans. Harry Zohn. 1923. In The Translation Studies Reader. New York: Routledge, 2000.
Blanchot, M. The Unavowable Community. Trans. P. Joris. Barrytown, NY: Station Hill Press, 1988.
Bloch, E. The Utopian Function of Art and Literature: Selected Essays. Ed. and trans. J. Zipes and F. Mecklenburg. Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 1988.
---. Heritage of Our Times. Trans. N. Plaice and S. Plaice. Oxford: Polity, 1991.
Heidegger, M. Early Greek Thinking. Ed. and trans. D.F. Krell and F. A. Capuzzi. New York: Harper and Row, 1975.
Jameson, F. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca, New York: Cornell University Press, 1981.
Lecercle, J.-J. The Violence of Language. New York: Routledge, 1990.
Lefevere, A. Translation, Rewriting, and the Manipulation of Literary Fame. New York: Routledge, 1992.
MacIntyre, A. Whose Justice? Which Rationality? Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 1988.
Tabucchi, A. Sostiene Pereira: Una testimonianza. Milan: Feltrinelli, 1994.
Toury, G. In Search of a Theory of Translation. Tel Aviv: Porter Institute for Poetics and Semiotics, 1980.